‘Negentig procent van ons werk bestaat uit het verplaatsen van lucht’, zei een ggz-medewerker vandaag tegen me. Het bracht een lichte schok teweeg bij mij. Het klonk voor mij in eerste instantie alsof hij zijn werk onderuithaalde; oneerbiedig bijna. En met dat woordje ‘ons’ impliceerde hij ook mijn werk. Alsof het allemaal gebakken lucht is en het er niet toe doet. 

Maar dat is niet wat hij zei en ook niet wat hij bedoelde. Wat hij zei was dat wij door te spreken feitelijk lucht verplaatsen. Dat is gewoon waar! Ik bedacht daar zelf een negatieve uitleg bij. Ik luisterde naar wat ik dacht dat hij bedoelde en niet naar wat hij letterlijk zei. Dat maakte dat ik eigenlijk niet goed luisterde. 

Ik raad iedereen aan om af en toe heel bewust ‘letterlijk te luisteren’. Dit heb ik van de Noord-Ierse filosoof Peter Rollins. Normaalgesproken luister je door het filter van je eigen ervaringen heen en hoor je dus eigenlijk vooral jezelf. Door te luisteren naar wat iemand letterlijk zegt, kun je beter horen wat de ander wil zeggen. Dat is het idee. 

Als je letterlijk luistert, dan zul je soms moeten toegeven dat je eigenlijk helemaal niet begrijpt wat de ander bedoelt. Als je het jezelf toestaat om het niet te weten op dat moment, dan kun je verder komen door een vraag te stellen waardoor de ander nog wat meer kan vertellen en er een ander begrip kan ontstaan. 

Ik ga er dan wel vanuit dat er achter de woorden die ik hoor een iemand zit die die woorden niet voor niets uitspreekt. Ik ga ervan uit dat er iets bedoeld wordt. Dat de woorden een betekenis hebben, ook al is die betekenis niet altijd meteen duidelijk.  

Er is ook een taal waarbij dit allemaal niet het geval lijkt te zijn. Een taal waarmee we dag in dag uit om de oren worden geslagen; niet alleen op onze hogeschool, maar ook op andere hogescholen en universiteiten, naar ik begrijp van collega’s die daar werken. Het gaat om woorden die gebruikt worden alsof ze van het allergrootste belang zijn, maar waarbij vrijwel niemand je echt kan uitleggen wat ze nou eigenlijk betekenen. Ik heb het over woorden, zoals transitie, transdisciplinair en impact.  

Het zijn woorden waarmee beleid wordt gemaakt en subsidies worden binnengehaald, dus de woorden doen wel iets. Ze roepen iets op bij mensen. Een gevoel van noodzaak: ‘We moeten professionals opleiden die transdisciplinair kunnen werken in deze transitie.’ Een gevoel van opwinding ook soms: ‘Wat gaaf dat we nu eindelijk onderwijs gaan organiseren dat impact heeft!’ Het zijn woorden die altijd op instemming kunnen rekenen. 

Maar als je letterlijk gaat luisteren naar wat er nou eigenlijk wordt gezegd, dan raak je het spoor bijster. Ik heb al vaak gevraagd wat er nu precies wordt bedoeld met die woorden en waarom ze nu precies zo belangrijk zijn. Maar ik heb nog niemand gevonden die het me echt goed kon uitleggen. Natuurlijk kunnen deze woorden betekenis hebben, maar in de praktijk waar ik het nu over heb, lijkt die betekenis ver te zoeken. 

Ik heb wel al een aantal keer meegemaakt dat iemand me het verschil tussen multidisciplinair, interdisciplinair en transdisciplinair probeerde uit te leggen. Het lukte me niet echt om het te begrijpen.

Voor mijn studie heb ik boeken zoals Fenomenologie van de geest van Hegel gelezen en daar had ik ook moeite om het te begrijpen. Maar ik had toch het idee dat ik er iets van had geleerd. Maar bij deze woordengoochelarij heb ik nooit het gevoel dat ik iets nieuws heb geleerd, hoezeer mensen me ook proberen uit te leggen dat het toch heus heel bijzonder, vernieuwend, urgent en noodzakelijk is. 

Deze woorden hebben alle kenmerken van een dogma. Een vaste geloofsovertuiging die zonder verdere argumentatie als waar en vanzelfsprekend wordt aangenomen. Boven alle discussie verheven: je gelooft erin, totdat je erover na gaat denken, want dan blijkt er helemaal niets te zijn.