Verduurzamen heeft een domino-effect nodig, blijkt in de labs van EAS

‘Als er een project is dat bij mij past’, zegt lab-instructeur Aaje Jawahiri tegen haar manager, ‘dan hou ik me aanbevolen’. Het is voorjaar 2024, ze is net begonnen in haar functie in het laboratorium van EAS, en haar agenda is nog niet tjokvol. ‘Het is gebruikelijk dat instructeurs hun eigen specialisme meebrengen’, vertelt ze. ‘Mijn expertise was eigenlijk proefdieren, maar daarvan hadden we al genoeg deskundigheid in huis.’ De manager van Jawahiri adviseert haar om eerst maar eens ‘te gaan landen.’

Docent Monique van der Wardt-Kester, hoofddocent bij de opleiding biologie en medisch laboratoriumonderzoek (bml) loopt dan al een tijdje rond met de wens de labs van het instituut EAS duurzamer te maken. Het plan moest nog even wachten, voorlopig is ze druk om met Erasmus MC te onderzoeken hoe studenten van de opleiding kunnen bijdragen aan het verduurzamen van de Erasmus labs.

Niet veel later valt een project bij de minor Circular Maker uit. De minor-docenten Eveline Bijleveld en Thomas Linders moeten snel op zoek naar een alternatief. ‘Zij wisten van onze wens om ook onze eigen labs te gaan verduurzamen, dus klopten ze bij mij aan’, vertelt Van der Wardt-Kester.
Ze ziet kansen maar dat betekent nog niet dat er zomaar een kant-en-klare opdracht ligt voor de minorstudenten om hun tanden in te zetten. Van der Wardt-Kester gaat snel aan de slag met het vormgeven van een hbo-waardige minor-opdracht.

De ruimte in de agenda van Aaje blijkt dan goud waard: er is voor de opdracht in het lab iemand nodig die de studenten kan faciliteren, hun praktische vragen kan beantwoorden. Iemand die het lab door en door kent en kan meedenken over het verduurzamen zelf, en de bewustwording over het thema. Ze wordt de drijvende kracht vanuit het instructeursteam. Van der Wardt-Kester neemt de didactische begeleiding van de studenten op zich.

Samen maken ze een vliegende start. Jawahiri met haar kennis van apparatuur, stoffen en materialen. Vooral met alles wat ‘one time use’ is, kun je circulair aan de slag. Ook de giftige stoffen zijn voor de opdracht interessant. ‘Wettelijk zijn we verplicht vast te leggen welke giftige stoffen aanwezig zijn in het lab, met de insteek die te vervangen waar het kan’, vertelt Van der Wardt-Kester.

Drie minorstudenten – twee van de opleiding industrieel product ontwerpen en een van chemie – gaan aan de slag in het lab. Ze maken een eerste inventarisatie: welke ‘verbruiksstromen’ kunnen worden verduurzaamd? Ze komen tot de conclusie dat op labafval – waaronder single use plastics – water, energie en chemicaliën winst te behalen moet zijn. ‘Ze begonnen met het waterverbruik te meten’, vertelt Jawahiri, ‘maar dat meten we hier voor de hele locatie, dus ze konden wel een schatting maken, maar geen exacte hoeveelheid geven. Dat was in eerste instantie een beetje teleurstellend.’

De minorstudenten komen op het spoor van stoffen die een duurzamer alternatief hebben. ‘Biopropaan zorgt bijvoorbeeld voor bijna vier keer zo weinig CO2-uitstoot als het propaan dat we gebruiken’, zegt Jawahiri. ‘Meteen doen, denk je dan, maar de kosten zijn helaas het dubbele. En we bleken te maken te hebben met aanbestedingen; het bedrijf waar wij onze spullen kopen levert geen biopropaan.’

De aanbesteding kan dus in de weg staan van een duurzaam alternatief, ontdekken de studenten. In een vervolgproject gaan nieuwe studenten met de kwestie aan de slag. Er loopt momenteel een aanbesteding van labmaterialen. Daar worden studenten van technische bedrijfskunde, mens & techniek – zorgtechnologie en bml bij betrokken die specifiek opletten dat duurzaamheid van materialen meegenomen wordt. Ze gaan een programma van eisen opstellen voor de inkoop.

Omdat het meten van (water)verbruik nog niet zo makkelijk iets oplevert, verleggen de minor-studenten hun focus naar bewustwording. Ze maken posters en stickers over waterverbruik en de plastic-voetafdruk om meer bewustzijn te creëren bij studenten en medewerkers. Dat ‘duurzaamheidsbewustzijn’ zorgt weer voor een domino-effect op zich, is de gedachte: studenten nemen het ook mee naar hun toekomstige werkplek. Daarnaast verdiepen de studenten zich in afvalscheiding. De studenten kregen voor elkaar dat iedereen aanhaakte en reageerde’, vertelt Jawahiri. ‘Zo raakte bijvoorbeeld Wouter Sjoerdsma intensief betrokken, die HR-breed met energiebesparing bezig is.’

In semester zes, voorjaar 2025, is er een ander concreet multidisciplinair probleem gevonden in het lab. Om te pipetteren werken labs met losse pipetpuntjes, wegwerpartikelen voor eenmalig gebruik. Je kunt ze hergebruiken, maar het vullen van een rekje met 96 puntjes is veel werk. Om die klus makkelijk te maken, is het idee om ipo-studenten een ‘puntjesvuller’ te laten ontwikkelen en 3D-printen. En wellicht kunnen de gebruikte puntjes gerecycled worden tot 3D filamenten, grondstof voor 3D-printers.

Bml-studenten gaan in 2025 verder onderzoek doen naar allerlei giftige stoffen die gebruikt worden in de practica en projecten. ‘Een interessante opdracht voor bml-studenten’, zegt Van der Wardt-Kester, ‘is dan bijvoorbeeld om te onderzoeken of er alternatieven zijn voor bepaalde stoffen en deze alternatieve stoffen te laten testen, om te onderzoeken of ze qua eigenschappen en prestaties een goede vervanging zijn.’ Ze pakken ook het onderwerp bewustwording verder op, onder meer door een filmpje te maken over duurzaamheid op het lab voor in de lessen van bml jaar 1.

Om goede opdrachten te formuleren die én bijdragen aan de duurzaamheid van het lab én de studenten verder helpen, is nog niet zo eenvoudig. ‘Voor de studenten van de minor moet er een hbo-waardige, verdiepende opdracht worden bedacht. ‘En in semester 6 oefen je competenties op afstudeerniveau’, zegt Monique. ‘We willen bijvoorbeeld dat ze zelf experimenten opzetten, uitvoeren en analyseren en op basis daarvan weer vervolgstappen maken.’ Die eisen maken het een uitdaging om met andere opleidingen een project op te zetten, omdat elke student ook verdiepend genoeg op het eigen vakgebied bezig moet zijn. ‘Daarom moet goed gezocht worden naar goede deelvragen die passen bij de juiste opleidingen’, zegt Monique. ‘Er zitten veel afhankelijkheden in dit soort opdrachten’, zegt haar collega Christophe Minkenberg van chemie. ‘Valt een cruciale discipline af (omdat er bij bijvoorbeeld te weinig studenten zijn) dan heb je een probleem.’

Jawahiri gaat op pad om de juiste connecties te maken bij andere opleidingen: ‘Ik heb mezelf in de agenda gezet bij mens en techniek, ipo, en technische bedrijfskunde’, lacht Jawahiri. Ze legt samen met Monique contact met onder meer Christophe Minkenberg, die bezig is met het depolymariseren van plastic: hoe zet je dat – deels – weer om in bruikbaar gerecycled plastic? Er komt een opdracht uit die verdiepend genoeg is voor chemiestudenten én ipo-studenten. Chemiestudenten maken een ‘materiaalpaspoort’, ze onderzoeken waarvan de puntjes nou echt gemaakt zijn en of het te recyclen is. Ipo-studenten kunnen aan de slag gaan om een ‘puntjesvuller’ te ontwikkelen.

Hoofddocent Christophe Minkenberg: ‘Bij bml, chemie en chemische technologie heb je veel afval. Chemicaliën, maar ook plastic van bijvoorbeeld verpakkingen en pipetpuntjes. Die zijn meestal ‘single use’ omdat hergebruik ook je meetresultaten kan vervuilen. Pipetpuntjes zijn van polystyreen, dat breekt niet af, is niet composteerbaar en gaat de verbrandingsoven in. Dan win je er nog wel energie uit, maar dat is de meest laagwaardige vorm van recycling. Je wilt eigenlijk de moleculaire bouwstenen van polystyreen behouden en ‘re-purposen’. Of dat lukt, hangt ook af van de kwaliteit van het afval. Daarvoor is zo’n materiaalpaspoort belangrijk. Dat is er eigenlijk nooit bij afval, maar als je dat wel hebt ga je anders naar afval kijken, dan vertegenwoordigt het waarde. Onze studenten hebben dat onderzocht.’

De puntjesvuller heeft warme belangstelling van bedrijven, maar dit project ligt even stil; ipo heeft al te veel andere projecten. Van der Wardt: ‘Wij willen zo’n pipetpuntjesvuller wel laten maken maar nu ligt de prioriteit bij de duurzamere aanbesteding en de energiebesparing in het lab. Hopelijk kunnen we dit later weer oppakken. Liefst met gerecyled plastic, dat is wel extra mooi.’

Lector Jacques Hens – die bij kenniscentrum Zorginnovatie onder meer lab-innovatie en duurzaamheid onderzoekt – hoort van Van der Wardt-Kester over de studentenprojecten in het lab. Hoewel het nog te vroeg is om grote resultaten te laten zien vraagt hij om toch alvast een presentatie te geven bij zijn openbare les. Dat krijgt weer een vervolg: Van der Wardt: ‘In het publiek zat iemand van Vos Instruments. Dat bedrijf is betrokken bij LabNL, (een beurs voor de laboratoriumbranche, red.). Zij hebben ons uitgenodigd onze kennis te komen delen.’ In een workshop op de beurs gaan ze, bijgestaan door de semester zes-studenten, aan de slag met bezoekers om labafval te scheiden, om hen te leren over de ingewikkelde weg die dat is.

‘Onze presentatie op die beurs leverde weer actieve nieuwe samenwerkingen op’, vertelt Van der Wardt-Kester. Zo is er een bedrijf dat energiezuinigere apparatuur wil laten testen door een hele klas tweedejaars bml-studenten. Van der Wardt: ‘Ze gaan die apparatuur leveren en willen weten in hoeverre de apparatuur duurzamer is en of het even goed werkt als de “standaard” apparatuur. Ook een nuttig project om duurzaamheid, en bewustwording, verder in het curriculum te integreren en een groot deel van de studenten mee in aanraking te laten komen.’

Het levert ook een uitnodiging op om komend najaar een workshop te geven, nu op de tweejaarlijkse WoTS (World of Industry, Technology & Science).

Het is goed gebruik op de HR om projecten als estafettestokjes aan een volgende groep studenten, in een volgend semester, door te geven.
Ook in de EAS-labs gebeurt dat. In een vervolg gaan studenten aan de slag met de zuurkasten in de laboratoria, die veel energie gebruiken. ‘Die staan altijd aan’, vertelt Jawahiri. ‘Als je daar een timer of een alarm op zet, dachten we, kan dat tienduizend euro per jaar schelen aan energie. Financieel interessant dus, en duurzaam.’

Er is uitgerekend hoeveel het kan opleveren als de zuurkasten ‘s nachts, in de weekenden en in vakanties kunnen worden uitgeschakeld en er is een risico-analyse gemaakt. Op het gebied van electriciteitsbesparing is er zeker winst te behalen. Maar ook dat is geen kwestie van ‘een knop omzetten’: het ligt ingewikkelder, er is continu afzuiging nodig van de zuurkasten voor het afvoeren van schadelijke dampen dus dat moet je goed monitoren. Van der Wardt: ‘Dit moet allemaal erg zorgvuldig, rekening houdend met alle veiligheidsaspecten.’

Energiecoördinator Wouter Sjoerdsma: ‘Ik heb ook in de labs primair gekeken naar energiebesparing. Het gaat vooral om grote hoeveelheden lucht die door de zuurkasten getrokken worden en gekoeld – in de zomer – of verwarmd – in de winter. We kijken dan naar het ‘ventilatievoud’, het aantal keer per uur dat de lucht in een ruimte wordt ververst. Deze factor moet overdag in de ruimte 5 zijn, maar omdat in de labs in totaal zo’n 40 zuurkasten staan, is dit ventilatievoud veel hoger, tot soms wel een factor 20. Bovendien is het gebouw 75 procent van de tijd gesloten, en in die tijd blijft de lucht stromen en geconditioneerd worden. Buiten openingstijden zou de ventilatie teruggeschroefd kunnen worden naar 2. Ik heb ook een idee hoe we dat kunnen doen, en ben daarover in gesprek met collega’s, onder meer van de Universiteit Utrecht en onze installateur. Het is ook urgent omdat door klimaatverandering in de zomer nu zoveel koelvermogen nodig is voor afkoeling van de inkomende lucht, dat we afgelopen juli over het vermogen van de locatie heen gingen. Studenten gaan ook onderzoeken hoe we installatietechnisch het verbruik van de zuurkasten kunnen terugschroeven.’

In het huidige semester zes gaan studenten van mens en techniek – zorgtechnologie, begeleid door Wouter Sjoerdsma, verder met het beheerplan en de installatietechnische aanpassingen. Wouter Sjoerdsma is de opdrachtgever van dit vervolgproject.

Een kink in de kabel is er ook: Jawahiri heeft een contract tot februari 2026 en is inmiddels uit dienst. Er valt een gat in de organisatie. ‘Er kan nog van alles verduurzaamd worden, maar je hebt mensen nodig die het pushen. Dit werk zou zichzelf kunnen betalen’, constateert ze spijtig. Van der Wardt-Kester: ‘Ik kan het project niet doen zonder iemand die het in het lab ondersteunt. Ik blijf het project coördineren maar mijn tijd is ook beperkt. Goede projecten bedenken en begeleiden kost nu eenmaal tijd, ook naderhand om ze als estafette door te laten gaan, te zorgen dat ideeën die interessant zijn geborgd worden, etc. Steun vanuit het lab is essentieel. Gelukkig wordt dit – ondanks tijddruk aan alle kanten – wel gezien door onze manager. We hebben meer studenten en minder docenten en instructeurs, maar iedereen is ervan doordrongen dat dit belangrijk is.’