Dit schooljaar zijn buitenlandse studiereizen verboden op de Willem de Kooning Academie. De directie van de kunstacademie wil daarmee voorkomen dat studenten extra kosten moeten maken voor hun opleiding. Docenten en studenten zijn bang voor verschraling van de opleidingen en de community-vorming.

Voor alle opleidingen geldt vanaf dit schooljaar ‘dat studiereizen en excursies waarvoor een extra financiële bijdrage van studenten wordt gevraagd, geen onderdeel meer uitmaken van het curriculum of van extra-curriculaire activiteiten die door de academie zelf georganiseerd worden.’ Dat laat een WdKA-woordvoerder weten op schriftelijke vragen van Profielen.

Het besluit daarover van de directie van de WdKA dateert van maart 2025. De directie wijst daarin op de Wet op het hoger onderwijs (Whw), die stelt dat betalen van collegegeld recht moet geven op een volledig programma, zonder dat er nog extra kosten bijkomen. Uitzonderingen daarop zijn volgens de Whw kosten met betrekking tot deelname aan practica, onderwijsexcursies binnen de opleiding en workshops binnen de opleiding. Maar die specifieke activiteiten moeten ‘noodzakelijk zijn om de leerdoelen van de opleiding te bereiken’. Dat is bij de buitenlandreizen niet het geval, stelt de directie.

Doel van de maatregel is om de toegankelijkheid en inclusiviteit van de opleidingen te waarborgen, aldus de WdKA: ‘We willen dat het kunstonderwijs toegankelijk is voor iedereen. Daarom organiseren wij geen onderwijsactiviteiten waarvoor studenten bovenop het collegegeld moeten betalen.’

Waarom verbieden?

Onder docenten bestaat nog altijd onvrede over de maatregel. Een anonieme docent van de opleiding leisure & events management mailt ‘dat een hogeschool die inclusief wil zijn ook een andere strategie kan kiezen dan verbieden. Waarom investeert de hogeschool niet in het wél mogelijk maken van reizen voor studenten die de middelen niet hebben, bijvoorbeeld?’ Hij meldt de afgelopen vijftien jaar hooguit drie studenten gehad te hebben die vanwege financiën niet mee konden.

‘Wij overlegden altijd met studenten wat haalbaar was en hielden het zo goedkoop mogelijk, tussen de 250 en 350 euro voor vijf dagen’, zegt een docent van de opleiding transformation design. ‘Dat was een eenmalige reis over de hele studie en we waren flexibel met het aantal dagen, om deze zo goedkoop mogelijk te houden zodat het haalbaar was voor iedereen.’

Marieke van Voornveld, docent van de minor events: strategic design noemt het een feit ‘dat altijd een groepje geen geld heeft voor studiereizen.’ Ze vindt dat vooral pijnlijk voor de studenten ‘die zich al drie slagen in de rondte werken om hun collegegeld bij elkaar te krijgen.’ Tegelijkertijd begrijpt ze dat de beslissing bij sommige collega’s niet goed valt: ‘We hebben ook altijd echt interessante inhoud voor studiereizen. Ze vindt het ‘persoonlijk heel jammer voor de studenten’, maar ze twijfelt anderzijds ook of studiereizen nog wel van deze tijd zijn, als het gaat om duurzaamheid.

Verschraling

Meerdere docenten en studenten vrezen dat de beslissing tot verschraling in de opleiding leidt. Bij leisure & events management (lem) staat in de eindtermen ‘dat de student moet kunnen opereren binnen een internationale context’. Daarbij is de studiereis niet verplicht, en krijg je er geen studiepunten voor, vertelt een tweede lem-docent. De docent wijst op de meerwaarde die de reis in zijn ogen heeft voor studenten: ‘Een studiereis is geen vakantie, de studenten volgen een inhoudelijk divers programma, duiken de diepte in en leggen relaties tussen de eigen en een internationale omgeving.’

De lem-docenten zijn ook bang voor de concurrentiepositie van de WdKA: Vergelijkbare minoren op andere instellingen hebben studiereizen in het programma en gebruiken dat in de marketing.

Het WdKA-management ziet de consequenties van de maatregel heel anders: ‘We maken hiermee het onderwijs voor alle studenten sterker en aantrekkelijker. Studieverblijven in het buitenland waren toegankelijk voor een beperkte groep studenten. We zetten liever in op manieren waarmee álle studenten internationale oriëntatie kunnen opdoen binnen hun studie.’

Excursies leren organiseren

Sjoerd Westbroek, course leader van de opleiding docent beeldende kunst en vormgeving, stond met het besluit ook voor een vraagstuk: ‘Het organiseren van excursies hoort bij je vak als docent. De tweedejaars organiseren bij ons de reis voor de eerstejaars. Dit jaar hebben we het opgelost door hen drie losse dagen in Zuid-Limburg te laten organiseren, aan het einde van elke dag konden alle studenten met hun studenten-ov naar huis reizen.’

De WdKA-directie schrijft in het besluit dat studenten nog wel op uitwisseling kunnen, of dat studieverenigingen reizen kunnen organiseren. Van Voornveld gelooft daar niet echt in. ‘En als ze het wel doen, dan zijn het de studenten die het toch al wel konden betalen.’

De eerstgenoemde lem-docent vindt dat dit argument van de directie ‘nergens op slaat’. ‘Zo’n individueel buitenlandtraject is veel minder inclusief dan een studiereis omdat de kosten daarbij veel hoger zijn.’

Westbroek ervaarde dat de studenten die naar Limburg gingen, er zelf voor kozen toch een hostel te boeken. ‘Voor een groep van zeventig studenten hadden ze dat helemaal zelf geregeld, en alles zelf betaald. Die bereidheid voor het zelf regelen en betalen bleek wel groot. Slechts een paar studenten gingen niet mee.’

Sociale binding

Studenten en docenten maken zich ook zorgen dat een belangrijk sociaal aspect verdwijnt. Een derde lem-docent noemt de studiereis ‘een magische lijm waardoor studenten van hetzelfde jaar zich gelijk een community voelen.’ ‘We zien dat studenten elkaar daarna ook beter weten te vinden en elkaar vaker opzoeken. Community is niet een lichtknopje wat je zomaar aan doet.’ ‘Als je met docenten en studenten op pad gaat krijg je een heel ander soort binding en dat ervaarden we altijd als heel positief’, zegt de docent transformation design. ‘Dat missen we nu.’ Daarbij is ook de community building tussen verschillende leerjaren heel waardevol gebleken.

‘Enorm zonde dat dit uit het curriculum is gehaald’, zegt ook derdejaars lem-student Ivar Noordhoek. ‘Ik vind het een heel belangrijke manier om je jaarlaag op een andere manier te leren kennen. Voor mij ging dat zeker op. Toen we op reis gingen naar Berlijn leerde ik mensen kennen met dezelfde interesses, waarmee je dan bijvoorbeeld gezamenlijke projecten kunt doen. Een gemiste kans dus, om dat te gaan verbieden.’

Tweedejaars lem-student Bodhi is teleurgesteld: ‘We keken vorig jaar al naar de studiereis uit en het lijkt me een mooie leerervaring. We zouden naar Berlijn gaan, een interessante stad voor ons vak.’ Ze denkt niet dat een soortgelijke reis door studenten zelf zal worden opgezet: ‘Er zijn wel studenten die geprobeerd hebben een studievereniging op te zetten, om dan zelf zoiets te organiseren, maar dat is toch wel lastig. Iedereen woont verspreid, niet allemaal in de stad, en we hebben al veel opdrachten voor de studie.’

De WdKA-directie ziet opties om ‘sociale cohesie, netwerkvorming en internationalisering’ op andere, inclusieve manieren te bereiken ‘zonder dat studenten extra kosten moeten maken.’

Geen overleg

Volgens de docenten die Profielen sprak kwam het besluit uit de lucht vallen en staat het strategisch managementteam van de academie er niet voor open erover in gesprek te gaan.

De directie van de WdKA stelt dat het besluit in het algemeen voor kennisgeving is aangenomen en dat ‘een enkele docent heeft aangegeven het niet met de maatregel eens te zijn’. In het besluit is te lezen dat de imr (instituutsmedezeggenschapsraad) geen inspraak heeft op dit thema. ‘Het is een management/directiebeslissing geweest’, laat de woordvoerder weten, ‘er is juridisch getoetst of het betrekken van de imr en/of opleidingscommissies nodig was, maar dat bleek niet het geval.’

Westbroek kan de redenering van de directie over toegankelijkheid en inclusiviteit best volgen, maar vindt het jammer dat hij als studieleider geen zeggenschap heeft gehad. Er hadden andere opties kunnen worden onderzocht, denkt hij, hoe je je geld uitgeeft is altijd een keuze. ‘Je zou bijvoorbeeld een solidariteitsfonds kunnen opzetten, of voor studenten met weinig geld kunnen bijdragen vanuit de opleiding. Kunst en vormgeving zijn bij uitstek internationaal georiënteerde opleidingen; Rotterdam biedt ook veel diversiteit, maar de kunstwereld in bijvoorbeeld Londen is echt anders. Het blijft verrijkend om buiten je regio te kijken.’             

Ook de docent transformation design zegt begrip te hebben dat dingen soms niet kunnen, maar vindt dat het management te weinig heeft overlegd of onderbouwd. ‘Of het nou ecologische of financiële redenen zijn, of dat het gaat om inclusiviteit: we kunnen het erover hebben.’

‘Vanuit de cmr hebben we contact met docenten van de opleiding’, zegt Ivar Noordhoek die op dit moment nog cmr-lid is. ‘We staan er hetzelfde in. We hebben er ook vragen over gesteld aan het cvb. Daaruit kwam vooral naar voren dat het een beslissing is van de WdKA-directie. Natuurlijk is er wel iets voor te zeggen dat het toegankelijk moet blijven voor iedereen. Als het binnen het curriculum valt moet je als opleiding een gratis alternatief bieden en dat was er voor ons ook: we konden ook naar Nijmegen om daar een nieuw speelveld te ontdekken en een andere manier van samenwerken.’

Geen HR-breed beleid

Een van de lem-docenten stelt dat het besluit betekent dat de Willem de Kooning er een eigen beleid op nahoudt voor buitenlandse excursies. Bij andere instituten zijn studiereizen naar het buitenland nog altijd toegestaan, stellen zij, en een korte rondgang van Profielen bevestigt dat. ‘Hoe kan een instituut zich beroepen op de wet als alle andere instituten binnen dezelfde organisatie het wel mogen? Dat is toch te bizar voor woorden?’

Ook Van Voornveld vindt de beslissing in het kader van de internationalisering wel opmerkelijk: ‘Internationalisering staat altijd hoog in het vaandel bij de hogeschool, maar we mogen niet meer op studiereis… Dan vind ik het niet echt een speerpunt.’

De Willem de Kooning-directie stelt dat internationalisering veel meer is dan een studiereis: ‘Internationalisering zit in de samenstelling van onze studentenpopulatie, in het curriculum, in de perspectieven die we behandelen en in de mogelijkheden voor uitwisselingen en stages. Onze visie op internationalisering blijft dan ook gewoon zoals die al jaren is.’

Student Ivar Noordhoek is bang dat de maatregel een verkapte bezuiniging is en vindt het doodzonde dat het geld juist hier wordt weggehaald. ‘Als opleiding voor een “internationale stedelijke context” raakt dit ook aan de onderwijskwaliteit; we streven naar innovatie, naar vooroplopen. Daar zie ik weinig van terug. Ik vind het ook niet passen binnen de visie van de hogeschool. Ik raad de imr van harte aan om hier nog eens kritisch naar te kijken.’

Tekst: Edith van Gameren, Daniela Silvestri
Illustratie: Demian Janssen