Als er niets verandert zijn er over tien jaar zo’n 140.000 mensen te weinig in verpleging en verzorging. In het hbo zien de zorgopleidingen de laatste jaren weliswaar mooie instroomcijfers, maar als kersverse verpleegkundigen het beroep al snel weer vaarwel zeggen helpt dat niet veel. Hoe zorg je dat verplegend personeel fit en gemotiveerd blijft? Daar is steeds meer kennis over.

De zaal vol zorgprofessionals valt stil bij het filmpje waarin oud-student verpleegkunde Tessa vertelt over haar stage op een longafdeling. Als verpleegkundige in opleiding maakte ze in een korte periode een paar nare sterfgevallen mee. Het greep haar aan, ze bleef ermee bezig en ze besloot het bij een begeleider in het ziekenhuis aan te kaarten. Dat hoort erbij, was de teneur van de reactie, als je hier niet tegen kan moet je niet in een ziekenhuis werken. Tessa nam de reactie van haar ervaren collega serieus en besloot dat ze zich kennelijk aanstelde. Gevolg: opgekropte stress, slecht slapen, weinig concentratie, dalende motivatie. Uiteindelijk stortte ze in jaar 4 in.

Het is voor iedereen duidelijk: Zo Moet Het Niet.

Het is voor iedereen duidelijk: Zo Moet Het Niet. Met Tessa kwam het uiteindelijk weer goed, ze wist haar balans en werkplezier terug te vinden. Maar dat lukt niet elke zorgmedewerker. Jaarlijks stroomt rond de tien procent van de werknemers in de sector zorg & welzijn uit. Dat is in vergelijking tot andere sectoren relatief laag, maar in het licht van personeelstekorten wil het werkveld deze mensen bepaald niet kwijt. Werkdruk en mentale en fysieke klachten liggen vaak ten grondslag aan het vertrek.

Wat werkt om mensen vast te houden?

Op 7 oktober organiseerde de werkgroep Pilot in de Zorg van de Vereniging Hogescholen en het SPRING Living Lab van Hogeschool Rotterdam een congres over beroepsvitaliteit voor de sector. Doel van de dag is kennis delen en naar de praktijk brengen: waarom vallen mensen uit en wat werkt om ze vast te houden? De titel van de dag is ‘Van resultaat naar impact’, want, zo legt IvG-directeur Jeroen Oversier uit in zijn welkomstwoord, op allerlei plekken worden mooie resultaten geboekt met vitaliteitsinterventies, maar als je met elkaar deelt wat werkt, wordt de impact veel groter.

Over ‘wat werkt’ wordt dankzij onderzoek steeds meer bekend, en dat onderzoek gebeurt onder meer in het SPRING Living Lab op de HR, een ‘virtuele leerwerkgemeenschap’. Doel van het ‘lab’ is een bijdrage te leveren aan de veerkracht en weerbaarheid van verpleegkundestudenten en startende verpleegkundigen. Het onderzoek heeft een sterke link met het onderwijs; in de opleidingen worden de zorg-studenten steeds vaker ook in ‘vitaliteit’ getraind.

Te moe om te sporten

Onderzoeker Pepijn Roelofs volgde in zeven opvolgende jaren derdejaars studenten verpleegkunde, die hij ook in hun vierde jaar en een jaar na hun afstuderen bevroeg. Hij ontdekte dat driekwart van de studenten tijdens de opleiding al werkgerelateerde klachten heeft. ‘Zeventig procent is na een stagedag zo uitgeput dat ze te moe zijn om bijvoorbeeld te sporten’, vertelt hij tijdens de conferentie. Bijna een kwart zag hij uitvallen, tijdens de opleiding of kort na het behalen van het diploma.

Hij ontdekte dat driekwart van de studenten tijdens de opleiding al werkgerelateerde klachten heeft.

De HR probeert verpleegkundestudenten een samenhangend programma aan te bieden dat helpt om uitval te voorkomen. Een van elementen is de student life monitor, ontwikkeld met en voor studenten. Die geeft inzicht in je eigen vitaliteit, motivatie en veerkracht. Roelofs: Het helpt woorden te geven aan “hoe gaat het met je?”. Want als je dat vraagt zegt een student vaak: “goed”. Maar gaat het dan goed? Vaak niet.’

Gedeelde verantwoordelijkheid

In de praktijk wordt ook volop geëxperimenteerd met vitaliteitsaanbod. Patty Veen onderzoekt gezondheid en welzijn van startende mbo-verpleegkundigen, in haar promotieonderzoek op de HR en in haar baan bij een grote zorginstelling in Groningen. Ze ziet dat bij stagebegeleiders in het onderwijs soms nog weinig bewustzijn is van het belang van vitaliteit: ‘In het onderwijs wordt de pijn van uitvallende medewerkers nog niet echt gevoeld. In het werkveld voelt men de urgentie wel maar is niet altijd het “verandervermogen” aanwezig.’ Dat moet anders, vindt ze, ‘gezond werken is een gedeelde verantwoordelijkheid van onderwijs en werkgevers’.

‘In het onderwijs wordt de pijn van uitvallende medewerkers nog niet echt gevoeld.’

Hoofddocent verpleegkunde Ellen Bakker promoveerde op een grote reviewstudie waarin ze interventies en onderzoeksuitkomsten uit de VS naast elkaar zette om grotere conclusies te kunnen trekken over wat werkt aan verschillende ‘transition to practice’- interventies. ‘Ik heb dertig studies ontrafeld, gekeken naar de interventie, het mechanisme en de randvoorwaarden’, vertelt ze. De vergelijking leverde vijf bouwstenen op voor ‘werkzame transition-to-practice programma’s.

Toolbox vitale start

Bakkers collega Maartje Klomp-Heuvelmans onderzocht hoe je die kennis kunt vertalen naar de praktijk. Ze inventariseerde de initiatieven op dit gebied in de Delta-regio en vond er 110. Tien van die interventies onderzocht ze verder, ze sprak met de instellingen en de zorgmedewerkers zelf. Klomp-Heuvelmans en Bakker werkten op basis van hun onderzoeken aan de toolbox vitale start die op de conferentie gepresenteerd wordt. Het is een co-productie van het lectoraat Arbeid & gezondheid van de Hogeschool Rotterdam en het lecotraat verpleegkundig leiderschap van de Hogeschool Leiden, in samenwerking met het werkveld.

Voor ‘sociale ontwikkeling’ zijn de stage kick-off en het optrekken met een buddy nuttige interventies.

De toolbox is een verzameling van interventies waarvan bewezen is dat ze werken. Geen doos vol schroevendraaiers of pleisters, maar een pdf die je kunt doorzoeken aan de hand van de vraag ‘wat wil je versterken bij je student’. Wil je bijvoorbeeld de fysieke ontwikkeling versterken, dan verschijnen tips over het aanbod op het gebied van veilig werken of ergonomie. Voor ‘sociale ontwikkeling’ zijn de stage kick-off en het optrekken met een buddy voorbeelden van nuttige interventies. Zo zijn er nog drie ontwikkelgebieden, en op elk ervan biedt de toolbox praktisch gereedschap.

Maurice Limmen, voorzitter van de Vereniging Hogescholen, is een van de mensen die de toolbox – virtueel – in ontvangst neemt. ‘We willen mensen helpen ook na de opleiding te floreren. Ik ben trots dat we vanuit het hbo de zorg de hand reiken en samen de schouders eronder zetten.’

Tekst: Edith van Gameren
Foto’s: Ellen Bakker (conferentie), Levien Willemse

Lees ook: