De overheid moet zich harder inspannen om racisme en discriminatie tegen te gaan, vindt een speciale staatscommissie. Stop bijvoorbeeld met ‘datagedreven profilering’ zoals studiefinancier DUO die toepaste.

Alleen achteraf ingrijpen is niet genoeg, schrijft de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme in haar eindrapport. ‘Pak discriminatie en racisme proactief aan.’

Deze commissie werd vier jaar geleden in het leven geroepen in de nasleep van de toeslagenaffaire. Zij moest discriminatie en racisme in de samenleving en bij de overheid in kaart brengen.

Eén van de adviezen in het rapport: stop met datagedreven profilering bij de uitvoering van taken en diensten. Als je burgers gaat filteren op grond van postcode, onderwijsniveau, inkomen of andere kenmerken, dan kan er zomaar een verboden onderscheid insluipen.

‘Recente schandalen hebben laten zien hoe diep discriminatie en racisme kunnen inslijten in beleid, algoritmen en uitvoeringspraktijken’, aldus het rapport. De commissie noemt hierbij ook studiefinancier DUO.

Uitwonenden

Bij opsporing van fraude met de basisbeurs voor uitwonenden kwamen vooral studenten met een migratieachtergrond in het vizier, bleek drie jaar geleden uit onderzoek van het Hoger Onderwijs Persbureau, platform Investico, NOSop3 en dagblad Trouw.

Het leidde tot excuses van het kabinet, terugbetaling van boetes en schadevergoedingen voor de gediscrimineerde studenten. De staatscommissie wil zulke problemen liever voorkomen dan achteraf rechtzetten.

Dat is niet altijd makkelijk: zichtbare discriminatie wordt vaak wel aangepakt, maar 'subtielere, dieper verankerde vormen blijven bestaan', meent de commissie. Soms valt de discriminatie moeilijk te herkennen, bijvoorbeeld bij een fraude-algoritme 'dat in de praktijk bepaalde groepen onevenredig selecteert'.

Profilering

Vorige maand bracht de commissie alvast een rapport over datagedreven profilering uit. 'Bij de controle op beurzen van uitwonende studenten onderzocht DUO onvoldoende welke alternatieven voor het algoritme voorhanden waren', stond daarin.

De overheid zou geen gebruik meer moeten maken van datagedreven profilering, was toen al de conclusie. Ze kan beter aselecte steekproeven nemen, zonder filtering vooraf, of anders iedereen controleren. 'Deze methoden verkleinen de kans op discriminatie, zijn beter uitlegbaar en dragen bij aan gelijke behandeling en maatschappelijk vertrouwen.' Er zit ook een financieel voordeel aan, onderstreept de commissie: de overheid loopt minder risico op hoge herstelkosten.

En als de overheid toch weer wil inschatten wie er verdacht zijn? Dan moet zij eerst aantonen dat het gebruik van profilering noodzakelijk en proportioneel is, vindt de commissie. Bovendien moet dan getoetst worden of dit geen discriminerend effect heeft.

DUO is inderdaad bezig met een nieuw systeem voor de opsporing van studenten die misbruik maken van de basisbeurs voor uitwonenden. Dit systeem gaat vooraf onafhankelijk gecontroleerd worden, heeft onderwijsminister Rianne Letschert toegezegd.

Tekst: HOP, Bas Belleman
Illustratie: Maus Bulhorst