De Servische studentenbeweging heeft de verkiezingen gewonnen. Zo komt er een einde aan het autocratische bewind van president Aleksandar Vučić. Hoe kon de studentenbeweging zo groot worden?

‘We hebben deze verkiezingen verloren’, zei Aleksandar Vučić zondagavond op basis van de voorlopige tellingen. ‘De Studentenlijst heeft gewonnen.’

Vučić domineerde jarenlang de Servische politiek: hij werd premier in 2014 en president in 2017. Maar de Studentska Lista (Studentenlijst, of zoals de studenten de partij liever noemen: de beweging) heeft nu ruim 50 procent van de stemmen behaald. De Servische Progressieve Partij (SNS) van Vučić bleef steken op 40 procent.

Wanneer is deze studentenpartij ontstaan?

De studentbeweging vindt haar oorsprong in de protesten die eind 2024 uitbraken, nadat een deel van het dak van een treinstation instortte in de stad Novi Sad. Bij de ramp kwamen zestien mensen om het leven. Het gebouw was enkele jaren eerder gerenoveerd.

Wat was er dan met die ramp?

De instorting werd een symbool voor de corruptie in het land. De ingehuurde bouwbedrijven zouden gekozen zijn op basis van hun goede banden met de SNS, in plaats van hun vakkundigheid. Er ontstonden grote protesten, die vooral door studenten geleid werden: zij hielden maandenlang universiteitsgebouwen bezet en gingen samen met andere demonstranten de straat op. De protesten werden hardhandig neergeslagen.

Hoe ging het aan de universiteiten?

Daar kwam de academische vrijheid in het nauw, zoals het recente jaarverslag van Scholars at Risk bevestigt. Wetenschappers mochten niet meer vrijuit onderzoek doen. Docenten en medewerkers die zich solidair verklaarden met de studenten, riskeerden hun baan.

En uit de protesten kwam dus een partij voort?

De studenten besloten inderdaad mee te doen met de verkiezingen. Ze kozen zelf de kandidaten, van wie de meesten geen studenten zijn, maar experts, hoogleraren en lokale vertegenwoordigers.

Wie is de leider van de studentenbeweging?

De lijsttrekker is de 56-jarige hoogleraar cardiologie Ilija Srdanović. Maar de beweging heeft formeel geen leider. De meeste kandidaten hebben maar weinig politieke ervaring.

Wat willen ze bereiken?

Experts uit verschillende vakgebieden werkten mee aan het partijprogramma. Vooral de corruptie moet worden aangepakt, staat in het programma, en de rechtstaat moet hersteld worden. Zo dienen rechters en de politie onafhankelijk te werk te kunnen gaan, en moet er ruimte zijn voor vrije media.

Hoe reageerde de Europese Unie op de situatie in Servië?

Servië is nog geen lid van de Europese Unie: het land is kandidaat-lid en al sinds 2012 wordt er onderhandeld over de toetreding. Het land doet al mee aan uitwisselingsprogramma Erasmus+ en is het tevens geassocieerd lid van wetenschapsprogramma Horizon Europe. Maar de gesprekken over toetreding verlopen traag, met name vanwege de afbrokkelende rechtstaat in het land en de nauwe banden met Rusland.

Komt daar nu verandering in?

De overwinning van de studenten zou inderdaad invloed kunnen hebben op de relatie tussen Servië en de EU, al zeggen de studenten weinig over Rusland in hun programma.

De situatie doet in de verte denken aan Hongarije, waar onder Orbán de rechtsstaat sterk onder druk kwam te staan. De Europese Unie bevroor de subsidies voor Hongarije en het land mocht ook niet meer meedoen met wetenschapsprogramma Horizon en uitwisselingsprogramma Erasmus+. Ook daar is eerder dit jaar een politieke ommezwaai gekomen. Inmiddels is Hongarije van het strafbankje gehaald.

Tekst: HOP, Naomi Bergshoeff