Telt dit mee? #1 Goed toetsen begint ergens anders dan je denkt
20 November 2026
‘Wat vind je van ons toetsprogramma?’ Die vraag stellen opleidingen mij regelmatig. Vaak volgen meteen de andere vragen. Welk type toetsen raad je aan? Wel of geen cijfers? Hoe zorgen we voor betrouwbaarheid? En inmiddels: hoe weten we of studenten hun werk zelf hebben gemaakt, en niet met AI? Ik vind het allemaal begrijpelijke vragen.
Toch stel ik graag eerst een andere vraag: waarom toetsen jullie eigenlijk zoals jullie nu doen?
Stel je een docententeam voor dat zich zorgen maakt over toetsdruk. Studenten ervaren stress, docenten blijven nakijken en niemand vindt dat toetsen het leren echt verder helpt. De oplossingen zijn al bedacht: minder toetsen, andere toetsvormen, een aangepaste toetsweek.
Maar zijn de docenten het eigenlijk wel eens over waarvoor toetsen dient? De één wil vaststellen of studenten voldoende weten. De ander wil ontdekken welke begeleiding nodig is. Een derde vreest dat studenten zonder cijfer niet aan het werk gaan. Achter de zorgen over de toetsdruk blijken verschillende overtuigingen over leren en onderwijzen te bestaan. Het gesprek gaat ineens ook over de hoeveelheid leerstof, zelfstandigheid en de verhouding tussen theorie en beroepspraktijk.
Dat is precies de reden waarom ik opleidingen vertraging gun om beter te kunnen onderzoeken wat er aan de hand is. Wie te snel een oplossing kiest, loopt het risico het verkeerde probleem op te lossen.
Trek aan één draad en het hele web beweegt
Toetsen is een curriculumvraagstuk. Je kunt het alleen goed begrijpen in samenhang met het hele curriculum: het plan voor leren. Welke professionals willen we opleiden? Wat moeten zij begrijpen en beheersen? Welke professionele verantwoordelijkheid moeten zij leren dragen?
Het curriculaire spinnenweb (1) – afgebeeld hieronder – helpt om die samenhang te zien. Trek aan één draad en de andere bewegen mee.

Een opleiding die meer met complexe beroepsopdrachten wil werken, is niet klaar met het veranderen van de toetsvorm maar moet ook nadenken over de benodigde kennis, begeleiding en oefentijd. Wat studenten moeten leren, het onderwijs en de toetsing moeten op elkaar zijn afgestemd (2).
Die afstemming vraagt bovendien aandacht op verschillende niveaus: de concrete leerervaringen van een individuele student (nanoniveau), de didactische keuzes binnen een les of module (microniveau), het curriculum van een opleiding (mesoniveau) en landelijke beroepsvereisten en maatschappelijke kaders (macroniveau). De draden die in de afbeelding van buiten naar binnen lopen, laten zien hoe die niveaus met elkaar verbonden zijn. Keuzes op het ene niveau hebben gevolgen voor de andere niveaus: ze kunnen elkaar versterken, maar ook tegenspreken.
Overtuigingen en aannames expliciet maken
Midden in het spinnenweb staat de vraag: waartoe leren zij? Het antwoord moet richting geven aan alle andere keuzes. In het hbo zeggen we bijvoorbeeld dat we kritische, onderzoekende en zelfstandige professionals opleiden. Maar wat bedoelen we daarmee? Welke kennis hebben zij nodig? Hoe leren zij zelfstandig oordelen? En wat vraagt dat van docenten?
Een aansprekende visiezin is snel opgeschreven. Voor een gedeelde visie die het denken en handelen van teams stuurt is meer nodig. We moeten daarom onderzoeken welke overtuigingen achter woorden in een papieren plan liggen en wat die betekenen voor ons handelen.
En ja, dan kan het ongemakkelijk worden. Over een rooster kun je praten zonder je opvattingen over goed onderwijs expliciet te maken. Zodra die opvattingen zelf onderwerp van gesprek worden, staan ook professionele waarden en gewoonten ter discussie. Toch krijgt een gedeelde visie pas betekenis als we impliciete overtuigingen en aannames onderzoeken en de beweging maken van ‘ik doe het zo’ naar ‘wij doen het zo, en dit is waarom’.
Het groene hart
Het midden van het spinnenweb noem ik het groene hart, voortbouwend op Toetsen in verbinding (3). Hart omdat het centraal staat en moet kloppen. Groen omdat het leeft en onderhoud nodig heeft. Het bestaat uit gedeelde overtuigingen en principes waaraan een team trouw wil blijven en die studenten moeten herkennen in hun dagelijkse onderwijs.

Dat hart bestaat uit zes puzzelstukken. Elk stuk krijgt pas betekenis in verbinding met de andere vijf. Wat studenten moeten leren, kun je immers niet bepalen zonder te weten wie zij zijn en waartoe je hen opleidt. Hoe je hen onderwijst en hun leren onderzoekt, hangt vervolgens samen met wat je onder leren verstaat. En de kwaliteit van een curriculum blijkt uit de samenhang die studenten in dat geheel ervaren. Een keuze bij het ene puzzelstuk roept dus steeds vragen op bij de andere.

De zes puzzelstukken nodigen uit tot zes samenhangende gesprekken:
1 Studenten: wie zitten er werkelijk tegenover ons?
2 Inhouden: wat verdient echt een plek?
3 Leren: studiepunten halen of iets gaan begrijpen?
4 Onderwijzen: hoe helpen wij studenten verder?
5 Toetsen: mag oefenen nog oefenen zijn?
6 Curriculumkwaliteit: welk geheel ervaren studenten?
Je kunt het gesprek bij elk puzzelstuk beginnen. Om tot gedeelde principes voor curriculumontwikkeling te komen, moet je steeds de verbinding met de andere stukken zoeken. Pas samen laten ze zien welk onderwijs een team voor ogen heeft en wat dat vraagt van de dagelijkse praktijk.
Ook docenten hebben een leerzone nodig
Die samenhang ontstaat niet vanzelf. Ze vraagt om gesprekken die verder gaan dan het uitwisselen van meningen. Teams hebben kennis uit onderzoek, theorie en praktijk nodig om hun overtuigingen te onderzoeken en te doordenken wat een keuze bij het ene puzzelstuk betekent voor de andere. Daarom gun ik ook professionals een leerzone: tijd om samen te leren, te twijfelen, uit te proberen en te onderzoeken wat hun keuzes teweegbrengen.
Een gedeeld principe als ‘toetsen ondersteunt het leren’ krijgt immers pas betekenis als studenten dat ervaren in een les, een opdracht of een feedbackgesprek, en het hen helpt hun leren vorm te geven. Wat doen studenten bijvoorbeeld met de feedback die zij krijgen? Hebben zij gelegenheid om die te gebruiken? En wat vraagt dat van de opbouw van het onderwijs?
Professionele ruimte brengt daarmee gezamenlijke verantwoordelijkheid mee. Docenten moeten kunnen uitleggen hoe hun keuzes bijdragen aan het geheel. Onderwijsleiders moeten tijd en ruimte organiseren om die keuzes samen te onderzoeken, verschillen te bespreken en principes waar nodig te herzien. Zo blijft het groene hart leven.
Zes blogs over het groene hart
In de volgende blogs werk ik de zes delen van het groene hart verder uit. Per deel laat ik zien welke vragen een goed gesprek op gang kunnen brengen en welke praktische oefeningen daarbij helpen. Want het groene hart blijft niet vanzelf groen. De omgeving waarin studenten studeren verandert, beroepspraktijken ontwikkelen zich en AI roept nieuwe vragen op. Dat vraagt dat we blijven onderzoeken waarop onze curriculumkeuzes berusten en of ze nog passen bij wat we met ons onderwijs beogen.
De volgende keer dat iemand vraagt ‘Wat vind je van ons toetsprogramma?’, hoop ik daarom dat er ruimte is voor een wedervraag: ‘Is wat en hoe we nu toetsen eigenlijk wel de bedoeling?’
Bronnen
(2) Biggs, J., Tang, C., & Kennedy, G. (2022). Teaching for quality learning at university (5e druk). Open University Press.
(1) Thijs, A., & Van den Akker, J. (2009). Leerplan in ontwikkeling. SLO.
(3) Van Berkel, A., & Sluijsmans, D. (Red.). (2026). Toetsen in verbinding: Perspectieven en praktijkvoorbeelden voor het hoger onderwijs. TELOS.
(1) Van den Akker, J. (2003). Curriculum perspectives: An introduction. In J. van den Akker, W. Kuiper, & U. Hameyer (Red.), Curriculum landscapes and trends (pp. 1–10). Kluwer Academic Publishers.
Tekst: Dominique Sluijsman
Illustratie: Demian Janssen
Profielen is ook actief op LinkedIn. Volg ons, blijf op de hoogte en praat mee over actuele onderwerpen.






Laat een reactie achter
Spelregels
De redactie waardeert het als je onder je eigen naam reageert.
Lees hier alle details over onze spelregels.
Back to Top