Wat is het kortste woord in de Nederlandse taal? Het woord waar deze column over gaat, komt dicht in de buurt. Een woordje dat je dagelijks (hopelijk) vaak gebruikt. Een woordje ook met ongelooflijk veel mogelijkheden. En een woordje waarnaar een woord is genoemd. 

Ja, dáár ga ik het over hebben. Ik heb zelf het jawoord eenmaal in mijn leven gegeven. In 1990 in het stadhuis van Rotterdam, tegenover een ambtenaar in zwart pak met een imposante wijnvlek over zijn gezicht. Maar daar ga ik het nu niet over hebben. 

Het klinkt fijn: ja. Prettige open a-klank, voorafgegaan door een mooie milde j-klank. ‘Ja’ is een heel boeiend woord: het kan uiteenlopende intonaties hebben, die elk weer een andere betekenis toekennen aan dat simpele woordje. Lees even hardop: 

‘Ja!’, vol overtuiging: zeker te weten! 
‘Jaaahaaa!’, langgerekt: zeik niet zo. 
‘Ja?’, voorzichtig vragend: weet je het zeker? 
‘Ja….’, weifelend: kweeniehoor… 
‘Jaaaa!’, met dalende toon: daar word ik blij van. 
‘Já-há’, twee keer stijgende toon: wij zijn het wel goed eens over dit onderwerp. 
‘Yesss!’, o, wacht, dat is Engels. Het is een ja dat zoiets zegt als: Helemaal goed, in da pokket! 
‘Joah’, kort en zacht uitgesproken: Het is niet anders, we doen het er maar mee.  

Ook heel boeiend: er zijn talen waarin eeuwenlang geen woord voor ja bestond. Voorbeelden zijn het Schots-Gaelisch en het Fins. De sprekers hebben op vragen als ‘Heb je honger?’ of ‘Is je vrouw ziek?’ geantwoord met ‘Ik heb’ of ‘Zij is’. 

Een Japanse onderzoeker heeft in een wetenschappelijk artikel aannemelijk gemaakt dat ‘nee’ in de meeste talen een ouder woord is dan ‘ja’. Het was aanvankelijk een ontkennend woordje in lopende zinnen (zoals ons woord ‘niet’) en is langzamerhand los komen te staan. In veel talen, zoals het Spaans en Italiaans, is het woord voor nee nog altijd inwisselbaar met het woord voor niet: ¿Eres feliz? (Ben je gelukkig?) >> No, no soy feliz (Nee, ik ben niet gelukkig). 

Er is ook nog de ja met huis-tuin-en-keuken-intonatie, neutraal bevestigend: Wil je koffie? Staat de kliko al buiten? Is het vandaag de 14de? ‘Ja.’ 
‘Jaaa-jaaa’: Geloof je het zelf? 
‘Jâ-jaaa’: Het is me wat, hè. 
‘Jjjjah!’, lang aangehouden j-klank, korte a-klank, een beetje krakerig uitgesproken: ‘Ammehoela, verzin eens wat beters.’ 
‘Jaaa’, met een diepe, kraakstem: ‘Ja kom nou, echt niet.’ 

En een heel bijzondere, aan het eind van een zin, soms nogal dwingend uitgesproken: ‘U mag hier gewoon niet parkeren, ja?’. Betekenis van ja hier: ‘Heb je het nou goed begrepen en in je oren geknoopt, halvegare?’ 
Voor de Rotterdammers: ‘O ja, joh?’ met quasi-verbaasde intonatie. ‘Waarom zeg je dat, ik ben niet achterlijk.’ 
Ook voor Rotterdammers: ‘Wel ja, joh!’ Dat betekent zoiets als: ‘Kan jou het schelen?’
Dan zijn er nog drie neefjes van ja: tsja, tja, mmmja. En achterneefje mwoah. 

De lijst is niet compleet, maar geeft genoeg aan hoe rijk ‘ja’ is. En dan nog kiezen mensen ervoor om het woord te vermijden. Ik hoor steeds vaker mensen iets bevestigen met ‘Dát’, of ‘Dát dus’. En ‘yep’ is natuurlijk ook een handig woordje, geleend uit het Amerikaans-Engels. 

Een vriend die naar Noorwegen emigreerde, merkte daar dat Noren de neiging hebben om nee te zeggen als ze ja bedoelen. Voorbeeld: ‘Zeg, is je vakantie op Madeira goed bevallen?’ Noorse reactie: ‘Nee, uh, dat was een fantastische week, prachtig eiland, aardige mensen, lekker eten.’ Het is kennelijk voor sommige mensen moeilijk om volmondig ja op iets te zeggen.  

Ik deed laatst een suggestie aan een manager om te checken of ik iets goed begrepen had; zij antwoordde met ‘Nou, het is meer zo dat…’ en daarop volgde een exacte parafrase van mijn woorden. ‘Ja’ kwam niet over haar lippen. Ik vond dat wonderlijk. Nog een Noors fenomeen: Noorse vrouwen laten hun instemming in gesprekken blijken door ‘ja’ te zeggen, maar dan inademend. Probeer maar eens. 

In Duitsland hebben ze ook een mooie variatie op ja en nee tegelijk, ‘jein’. Niet-Duitstaligen noemen het vaak hun favoriete woord en dat begrijp ik goed. Het is zo veelzeggend en efficiënt dat het een wonder mag heten dat wij daar zelf geen variant op hebben. 

Over Duitsland gesproken: ik doe wel eens boodschappen in Kranenburg bij de Rewe (een soort Albert Heijn). Overal zie je het woord JA! staan. Dat is namelijk het huismerk. Thuis staat bijvoorbeeld een fles wijnazijn JA! te roepen. De Britten hebben een kledingmerk NeeNee’s. Wat mij betreft mogen ze aan de meeste producten het label ‘lamaar staan joh’ hangen. 

Ik folder wel eens huis-aan-huis en zie dan talloze nee-nee stikkers op de brievenbussen prijken. De mooiste sticker is nog altijd die van Loesje: ‘Geen reclame s.v.p. Wij hebben alles al.’ Nou gaat het opeens weer over nee… Tja, als je het over ja hebt moet je het ook over nee hebben. Bestaat er ook een tja-variant voor nee? Neu… kgloof het niet. O ja, het kortste Nederlandse woordje is… Ik denk eigenlijk dat u dat wel weet. Het staat in de vorige zin. 

Illustratie: Demian Janssen