Onderwijsmedia, zoals Profielen, verliezen lezers aan AI, net als andere nieuwswebsites. Strikte wetgeving zou een oplossing kunnen zijn, maar mediaminister Gouke Moes zegt die nog niet toe.

Googles AI-zoekhulp Gemini meldde onlangs dat er tot tien miljard euro wordt bezuinigd op de zorg. Gemini baseerde zich onder meer op de NOS, de Correspondent, RTL en de Telegraaf. Maar donderdagmiddag is over die bezuinigingen nog niets bekend.

Er wordt alleen maar gespeculeerd. Gemini haalde de tien miljard uit een item van politiek verslaggever Joost Vullings van EenVandaag die uitlegde hoe onderhandelingen kunnen lopen: stel dat de coalitie vijf miljard op de zorg wil bezuinigen, dan begin je gewoon met tien miljard en kom je na gesprekken met de oppositie in het midden uit.

Minder lezers klikken door naar de bron

Deze flater van Gemini illustreert de onbetrouwbaarheid van AI. Toch vertrouwen lezers op de snelle samenvattingen. Ze klikken steeds minder door naar de bron zelf, blijkt uit onderzoek van cybersecuritybedrijf Cloudflare. Ook Pew Research zag rond die tijd een halvering van het aantal doorklikkers.

In november stuurden vrijwel alle Nederlandse media een brandbrief naar de onderhandelende partijen. Daarin uiten ze hun zorgen over de macht en invloed van AI-bedrijven. De media dreigen opgegeten te worden door Gemini en al die andere kunstmatige samenvatters. De mediabedrijven vragen de overheid om bescherming.

‘Grote zorgen’

Hogeronderwijsmedia zijn niet bij deze brandbrief betrokken, maar ze hebben precies dezelfde zorgen, zegt Willem Andrée, hoofdredacteur van Resource van Wageningen Universiteit. Hij mist websitebezoekers en wijt dat onder andere aan Google’s AI-antwoorden. ‘Ik maak me daar grote zorgen over.’

Ook andere onderwijsbladen zien lezers verdwijnen. Hoofdredacteur Marieke Verbiesen van Cursor van de TU Eindhoven heeft de daling in bezoekcijfers door haar hostingbedrijf laten onderzoeken. Ook die achtte het mogelijk dat AI-samenvattingen lezers ervan weerhouden om nog naar de bron te gaan.

Profielen, het onafhankelijk nieuwsplatform van de Hogeschool Rotterdam, zag na de zomervakantie van 2025 een plotselinge, scherpe daling van het aantal dagelijkse bezoekers. ‘We konden dat niet relateren aan veranderingen in onze werkwijze of inhoud’, zegt hoofdredacteur Edith van Gameren. ‘Onze conclusie was ook dat de informatie die wij bieden, nu veel vaker via Google AI wordt “geconsumeerd”, en niet via onze site.’

Media staan niet te springen om openbaar te maken hoe dramatisch het beeld precies is, maar dat ze zich bedreigd voelen is duidelijk. AI-bedrijven gebruiken de media als bron, maar tegelijkertijd houden ze daarmee lezers bij diezelfde media weg. ‘Samen zorgt dit ervoor dat nieuwsorganisaties op grote schaal bereik en inkomsten mislopen’, schrijven ze in de brandbrief.

‘Je wilt je dat men informatie bij de bron vandaan haalt’

Willem Andrée leunt als universiteitsblad niet zozeer op advertenties, maar hij wil wel graag dat zijn journalistieke producties gelezen worden. ‘Het is doodzonde dat we lezers verliezen aan AI. Bovendien wil je dat mensen hun informatie bij de bron vandaan halen, los van de vraag of het geld oplevert. Dat principe ondergraaft AI nu.’

Mediabedrijven vragen de Nederlandse overheid om Europese AI-regels in strikte wetgeving te vertalen. Daarmee kan ‘illegale scraping’ tegengegaan worden. Het lijkt erop dat sommige AI-bedrijven zelfs artikelen achter betaalmuren vandaan halen. Of content waarvan de auteur expliciet heeft gezegd dat deze niet in AI-databases opgenomen mag worden.

Pluriforme informatievoorziening

Die angst leeft ook onder Nederlandse media, blijkt uit de brandbrief. Door de grote techbedrijven verliest de samenleving haar greep op een ‘op waarheidsvinding gerichte en pluriforme informatievoorziening’. En: ‘Hoe minder ruimte voor journalistieke verslaggeving, hoe minder we weten wat er in ons land en in de wereld werkelijk gebeurt.’

De Tweede Kamer stelde er vragen over aan demissionair minister Gouke Moes, die naast onderwijs ook media in zijn portefeuille heeft. In zijn antwoord maakte Moes vorige week duidelijk dat hij nog geen oplossing heeft voor dit fundamentele probleem.

‘Burger moet zich met mediawijsheid wapenen’

Zo legt hij een deel van de verantwoordelijkheid bij de burger, die zich met ‘mediawijsheid’ moet wapenen tegen de gevolgen van ‘desinformatie’, aldus Moes. Hij verwijst naar een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid uit 2024, waarin de relatie tussen media en Big Tech wordt onderzocht.

Maar desinformatie is niet het probleem waar media op wijzen. En mediawijsheid is er zeker niet de oplossing voor. Dat zegt ook de WRR in haar rapport. Mediawijsheid zal door de opkomst van generatieve AI ‘steeds minder soelaas bieden’, schrijft de WRR, want ‘echt en nep zijn nu al nauwelijks meer te onderscheiden’.

Media kunnen zich een beetje wapenen. Er bestaat software die AI-robots (‘crawlers’) buiten de deur houdt. Cloudflare stelt deze gratis beschikbaar voor journalistieke media en het lijkt erop dat er in Nederland interesse voor is. Maar Cloudflare is uiteindelijk een commercieel bedrijf en het is bij techbedrijven altijd de vraag hoelang gratis precies gratis is.

Een andere oplossing is om zware betaalmuren op te tuigen of om helemaal van Google weg te blijven, overweegt Willem Andrée van het Wageningse Resource. Maar kunnen nieuwe lezers je dan nog wel vinden?

Andrée denkt dat er uiteindelijk toch regels moeten komen. ‘Van mij mag die Europese wetgeving hier snel ingevoerd worden. Het gaat zo verschrikkelijk hard. De tijd van toekijken is voorbij.’

Tekst: HOP, Olmo Linthorst