Een groep studenten van de minor social marketing stopte trackers in oude schermen en computers, leverde die in bij de milieustraat en keek wat ermee gebeurde. Over hun onderzoek naar ‘e-waste’ maakten ze de documentaire Trace the Waste. Profielen ging naar de première en sprak met een paar van de makers.

‘We kopen omdat het kan, omdat het hoort’, zegt de voice over in de eerste scènes van de film. ‘Omdat we even vergeten willen dat we al genoeg hebben. En morgen is er weer iets anders.’ Beelden van de natuur worden afgewisseld met die van steden, etalages, electronica. De vertelstem is van student Nafa, medestudent Daanisj zit in de documentaire als presentator. Nog zeven andere studenten van de minor social marketing werkten mee aan Trace the Waste, van research tot montage.

‘We denken niet meer kritisch na.’

De documentaire is de weerslag van wat de studenten leerden in hun minor social marketing. Die minor moet een ‘change product’ opleveren, en in dit geval kozen ze voor een film waarmee ze anderen bewust willen maken van het enorme probleem van de groeiende berg aan e-waste. We lijken inmiddels zo geprogrammeerd als mensen, stellen de studenten in de film, dat we denken dat groeiende consumptie normaal of zelfs noodzakelijk is. ‘We denken niet meer kritisch na.’

De strijd aan het verliezen

Jaarlijks ‘ontstaat’ er 62 miljard kilo e-waste, electronisch afval van wasmachine tot airpod. En hoeveel er ook gerecycled wordt, het is nog altijd veel te weinig. Slechts 22 procent van het elctronisch afval wordt op de goede manier verwerkt nadat het is afgedankt. ‘We are losing the battle’, citeren de studenten expert Kees Baldé in de docu. De inzameling groeit, maar de afvalberg en de consumptie groeien nog veel harder.

Een groot probleem is ook de ‘lekkage’ van e-waste dat niet op de goede manier wordt ingezameld. De ondertitel van de documentaire verwijst daarnaar: ‘How one continent pays twice’. Veel e-waste komt in Afrikaanse landen terecht, met alle giftige gevolgen van dien voor de leefomgeving. ‘Alles lijdt hieronder’, zeggen studenten Luc en Juli, die samen de première presenteren. ‘Mensen die op de vuilnisbelt werken, mensen die eromheen wonen, dieren, planten, en gewassen tot in een straal van 100 kilometer.’

Trackers verstopt

Dragen Nederlandse consumenten bij aan het versturen van e-waste naar Afrikaanse landen? Dat was de vraag waar de studenten een antwoord op zocht. Ze plaatsten trackers in twintig oude schermen en computers, die ze inleverden in milieustraten in de omgeving Rotterdam en Dordrecht.  Daarna begon het afwachten, waar zouden de afgedankte apparaten terechtkomen? De uitkomst was enerzijds geruststellend, anderzijds teleurstellend: bijna alle trackers ‘overleden’ op plaatsen in Nederland waar het e-waste naartoe werd gebracht om (waarschijnlijk) gerecyled te worden.

De belangrijkste ‘lekkage’ in de afvalstroom ontstaat dan ook vermoedelijk niet in de milieustraat maar in ‘gewone’ vuilnisbakken en bij e-waste die op straat wordt gezet. Daarvan eindigt – weten we – wel een deel in Afrika.

Geplande veroudering

De studenten omkleden hun experiment met de trackers in de documentaire met theorie uit de economie, filosofie en psychologie. Denk aan neuromarketing – waarom worden we toch steeds verleid tot het kopen van die nieuwe iPhone? Het concept ‘planned obsolence’ – geplande veroudering – speelt een sleutelrol; het is bedacht door Bernard Londenin in 1932 toen de grote depressie zorgde voor veel werkloosheid. Als producten eerder kapot zouden gaan, bedacht Londen, was er meer werk. Dus werden producten zo gemaakt, dat hun levensduur korter werd. ‘Het werkte, maar het plan werd een monster’, concludeert de voice-over.

‘Fabrikanten als Apple halen de ruwe materialen op een heel schadelijke manier uit Afrika’

Een andere conclusie die de studenten trekken is dat Afrikaanse landen ‘dubbel betalen’. ‘Fabrikanten als Apple halen de ruwe materialen op een heel schadelijke manier uit Afrika’, zegt Luc. ‘Het is moderne slavernij, de levensverwachting van de mijnwerkers is dertig jaar. Vervolgens worden de producten in het Westen gebruikt, en als we er klaar mee zijn belandt een deel opnieuw in Afrika.’ ‘het is een groot rechtvaardigheidsprobleem’, zegt communicatiestudent Juli.

Awareness is niet genoeg

De studenten zien ook oplossingen. Geplande veroudering tegengaan om te beginnen; een goede telefoon die ‘te oud is’ voor een systeemupdate, dat moet echt niet meer kunnen. Daar moeten regels voor komen, want dat komt niet vanzelf goed. Luc: ‘Om het echt aan te pakken moet je eigenlijk de samenleving omgooien. Wat bedrijven doen mag gewoon, dus awareness is niet genoeg. Meerdere onderzoekers zeggen: maak fabrikanten verantwoordelijk voor de hele life cycle van hun producten. Nu is het: grondstoffen winnen – produceren – verkopen. Daarna is er geen plan meer.’

‘Je kunt marketing ook inzetten voor goeie dingen, zoals bewustwording en gedragsverandering.’

‘En minder produceren’, vult Juli aan. ‘Je kunt niet altijd blijven recyclen, materiaal is nooit echt weg, “weg” is geen plek.’ Dat betekent ook minder kopen, maar daar heeft ze zelf geen moeite mee. ‘Ik heb zelf bijvoorbeeld altijd refurbished telefoons en ik heb een kennis die een reparatiebedrijf heeft, dus ik probeer dat altijd eerst.’ Dat een platform als Vinted is ‘ontploft’ en jonge mensen bewuster lijken te zijn van de problematiek stemt haar ook hoopvol.

Luc concludeert na afloop dat het maken van een documentaire ‘retemoeilijk’ is, maar ook dat hij veel eyeopeners heeft gehad. Hij is een beetje anders gaan kijken naar marketing, en dat geldt ook voor Juli. Op de marketingafdeling van Amazon zul je ze later niet snel vinden. Juli: ‘Maar je kunt marketing ook inzetten voor goeie dingen, zoals bewustwording en gedragsverandering.’

Tekst: Edith van Gameren
Foto: Trace the Waste