Heb je de tekst op de koffie-automaten wel eens gelezen? Precies, die over Heilige Boontjes? Een creatieve tekst, waarin één woord mijn aandacht trekt: besproken. Het project Heilige Boontjes helpt mensen met een ‘besproken verleden’ hun leven weer op de rails te krijgen. Waarom klinkt dat zo vreemd?

Laat ik beginnen met een verhaaltje, om je hersenen in de juiste stand te zetten:

De bewering dat docent X niet goed past in het team, is omstotelijk. Okay, ze is geen modeldocent, maar er zijn verschillende zaken die vóór haar pleiten. Ze is bijzonder nozel, genaakbaar, beschoft in haar taalgebruik, besuisd en behouwen. Bovendien bejegent ze iedereen heus, ook degenen die niet erg aardig tegen haar zijn. Ten slotte is ze heel bekwaam in haar vak. Kortom: een prachtmens. Jaloerse collega’s hebben er een handje van om regelmatig te memoreren dat ze ooit twee maanden in de cel zat wegens belastingfraude. Het management blijft verhoopt doof voor het geklets over haar besproken verleden. Mijn vertrouwen in haar meerwaarde voor onze opleiding is verre van wankelbaar.

Er zijn verschillende woorden in onze taal die alleen maar bestaan in ontkennende vorm. Woorden die beginnen met on- en waarvan het stamwoord niet meer in gebruik is. Die woorden heten ongepaarde woorden. Ze hadden ooit wel een tegenhanger – een antoniem heet dat – maar dat is in onbruik geraakt: nozel bestond lang geleden wel (in de betekenis van schadelijk), net zoals verhoopt (zoals gehoopt), passelijk (in orde), besuisd (gekalmeerd).

We kennen nu alleen nog de versteende ontkenningen daarvan. De mooiste vind ik nondescript. Maarten was een nogal nondescripte man: dat betekent zoiets als een grijze muis, een onuitgeproken persoon. Descripte personen bestaan wel maar het woord descript bestaat niet.

Het Nederlands is niet uniek. Ook andere talen hebben ongepaarde woorden. Het Engels kent ruthless, maar niemand weet meer wat ruth betekent. In de middeleeuwen betekende r(e)uthe zoiets als medeleven. Ineffable (onbeschrijfelijk) heeft geen tegenhanger. Het Duits kent de woorden Ungeziefer (ongedierte), Unflat (hork) en Ungetüm (monster), alledrie hebben ze hun antoniem verloren. In het Frans bestaat nonchalant, maar chalant bestaat niet meer.

Onze taal wemelt van de versteende woorden en vormen. Niemand weet meer dat we thuis zo schrijven omdat het ooit te huis was. Niemand weet meer dat te allen tijde zo maf geschreven wordt, omdat het een oude derde naamval is, net als te zijner tijd, te langen leste en ten volle, ter wereld, ten overvloede. Je zou kunnen zeggen: ‘Boeiuh!’.

We schrijven ook pijl en peil, en rauw en rouw, zonder te weten dat het vroeger een zinvol onderscheid was. Ooit kon je gewoon horen aan de uitspraak of je een ou of au schrijft, een ij of een ei. Allemaal interessant, maar je hebt er verder niks aan. Behalve dan dat je even een column hebt gelezen die je uit de sleur van de HR haalt. Ik hoop dat het een onverdeeld en ongekend genoegen was.

Illustratie: Demian Janssen