Onlangs had ik een eerste gesprek met iemand: Welke studie, hoe oud, waar je woont en dat soort gauw vergeten informatie. Toen ik wat over mezelf vertelde zag ik dat ze zichtbaar afhaakte. Met een afwezige blik knikte ze nog wat sociaal wenselijk, maar nèt op de verkeerde momenten. Zou ik er ook zo uitzien in een saai gesprek?  

Beleefdheid is een raar fenomeen, het houdt me vaak bezig. De keren dat ik ongewenst naar verhalen heb geluisterd van mensen die liever zichzelf horen praten dan anderen kan ik inmiddels niet meer tellen. Het opzetten van een geïnteresseerd hoofd terwijl je ondertussen aan het bedenken bent of er nog brood in de vriezer zit. Van die dingen.

Beleefdheid is volgens Wikipedia ‘respect voor iemand tonen door middel van zijn of haar houding en etiquette.’ Respect tonen is iets anders dan respect hebben. Als iemand een oeverloos saai verhaal zit te vertellen over een nieuwe sporthobby op een verjaardag, is het dan respectvol om jezelf te horen vragen: ‘Oh ja? En wat voor schoenen heb je dan nodig als je naar cricket gaat?’ Is het eigenlijk respectvol om ja en amen te zeggen als je iemand eigenlijk heel irritant vindt?  

De beleefheidsparadox, waarin lichaamstaal vaak meer verraadt dan woorden. Zo zat ik ooit in een professioneel gesprek met iemand die het schijnbaar niet gewend was om voor elven wakker te worden, en geeuwde meerdere malen onopvallend in de hoop dat ik niet zag dat ze met haar mond dicht haar openslaande kaken in bedwang probeerde te houden met waterige oogjes en een verveelde blik. ‘s Avonds ventileerde ik over dit wangedrag tegen mijn vriend. ‘Had gewoon gezegd dat je moe was.’

Eerlijkheid wordt zogenaamd gewaardeerd – vaak in één adem genoemd met respect – bijvoorbeeld als er gevraagd wordt welke eigenschappen men belangrijk vindt in een relatie. Als je eerlijk tegen de cricketliefhebber op de verjaardag zou zeggen dat je liever zonder te kauwen integraal een stuk brie zou doorslikken dan nog één woord te wisselen over een sport waar je geen greintje interesse in hebt, is de kans groot dat een tweede uitnodiging er niet meer in zit. En ik had het eigenlijk ook niet gewaardeerd als de stille gaper zich had uitgesproken over haar vermoeidheid, want – dat is niet beleefd.  

De kern van mijn probleem met termen als eerlijkheid, respect en beleefdheid is dat ze vaak iets anders betekenen dan wat ze trachten te zijn. Respect tonen vereist tot op zekere hoogte beleefdheid, terwijl dat op haar beurt weer weinig te maken heeft met eerlijkheid. Iemand écht respecteren betekent zeggen dat ze misschien wat te veel praten, wat de eerlijkheid dient, maar de beleefdheid verloochent.  

Ik heb de mensen die dit doen nog niet getroffen. 

Enfin, toen ik uit beleefdheid mijn korte verhaal over mezelf nog korter maakte, omdat mijn gesprekspartner afgehaakt leek, zei ze: ‘Wat mooi dat je zo eerlijk bent’. Tja.