We hebben de neiging heel zeker te weten aan welke eisen een student moet voldoen. Maar wat als die student op sommige punten faalt en op andere briljant is? Moeten we geen sluiproutes inbouwen voor de grootste talenten?

Martin van den Brink was tot voor kort het technische brein van ASML. Hij heeft een essentiële rol gespeeld in het ontwikkelen van de meest complexe machines ooit door mensen gemaakt.

Toch heeft hij het schoolsysteem maar net overleefd. Briljant in techniek, totaal niet in talen. Daar kun je lelijk op struikelen. Maar met hulp van een docent met oog voor zijn technische talent is Martin er toch doorheen gekomen. Wellicht met een paar aanpassingen van de regels.

Het hbo is geen middelbare school, maar toch, dit zet je aan het denken. Hoeveel kans zou een type als Martin van den Brink bij ons maken? Op hoeveel demotiverende of onhaalbare drempels zou hij hier stuiten? Zou zijn talent gesignaleerd worden? Zou een docent voor hem in de bres springen en de regels buigen om hem aan een diploma te helpen?

Inderdaad. Dat klinkt als glad ijs. Je voelt de hete adem van examencommissies en visitatiepanels al in je nek. De eindtermen zijn heilig. Op sommige onderdelen de lat lager leggen is taboe.

Toch zie ik soms wel degelijk enorme talenten struikelen of zelfs uitvallen. Eerlijk is eerlijk, het gebeurt niet vaak – misschien vijf keer in de ruim twintig jaar bij mijn opleiding. Maar voor die vijf had ik graag een officieel achterdeurtje gehad. Een escape. Dat we als docententeam hadden kunnen zeggen: naast de tekortkomingen van deze student zien we ook het natuurtalent dat wel degelijk een diploma verdient.

Dat betekent onvermijdelijk dat je onder voorwaarden zou moeten kunnen afwijken van je eindtermen. En dat daar juridisch ruimte voor zou moeten zijn. Of dat je die als opleiding zou moeten durven nemen. En ja, ik zou dat liever met open vizier doen dan via die andere methode: een 5,5 geven en hopen dat niemand het ziet.

In de kern heb ik een bezwaar tegen de zekerheid die we veinzen. We stellen vast wat de eindtermen zijn voor de opleiding. Daarmee staat vast aan welke eisen alle studenten moeten voldoen. En geen andere! En zeker niet minder dan die eisen! Zeker? Hoe weten we zeker dat onze eindtermen de definitie zijn van een goeie professional? En hoe weten we zeker dat een student die niet voldoet aan één van de eisen nooit een goeie beroepskracht kan worden?

Beschrijf voor de grap eens de tien beste vakgenoten die je kent. De beste werktuigbouwkundigen, sociaal werkers of informatici. Je zult zien dat die tien niet allemaal hetzelfde zijn: de een is een vakfilosoof, de ander een briljant ambachtsman, een derde is een superempathische verbinder, een vierde de kritische analyticus en weer een ander een inspirerend leider. En ga zo maar door.

Docenten voelen ook wel het verschil tussen een student die op alles matig scoort en een student met een supertalent op één belangrijk aspect van hun opleiding. Die eerste student heeft ook last van de onzekerheid in ons systeem, maar ik pleit er niet voor om die dan toch maar aan een diploma te helpen. En ik heb het hier ook niet over compensatieregels of flexibeler vormen van onderwijs: die gelden immers voor iedereen. Ik heb het over uitzonderingen.

Zo redden Albert Einstein en Thomas Edison het naar verluid maar ternauwernood op school. Ze werden ondergewaardeerd omdat ze voor een paar vakken steevast onvoldoendes haalden. Terwijl je voor innovatie ook die specialisten nodig hebt. Hoeveel talent zou er verloren zijn gegaan door te strikt vast te houden aan onze eindtermen?

Superspecialisten zijn weliswaar zeldzaam, maar het is misschien toch de moeite waard om in ons onderwijssysteem wat achterdeurtjes open te houden voor die ene superspecialist die op termijn misschien weleens de grootste chipmachinefabriek ter wereld opzet.

Beeld: Tania Meysembourg