Een rivier die een vervuiler voor de rechter daagt, of een met uitsterven bedreigde vogel die een zaak aanspant tegen de overheid. Het klinkt misschien in eerste instantie vergezocht, maar het is helemaal niet onrealistisch. Jessica den Outer maakt zich hard voor de rechten van de natuur en vertelde erover in Mission Transition.

Den Outer stond al lang op de ‘verlanglijst’ van de organisatie van Mission Transition, een lezingenreeks op de HR over vraagstukken voor de toekomst. Den Outer is een vurig pleitbezorger van de ‘ecocentrische benadering’ waarin ecosystemen eigen rechten krijgen. Ze is opgeleid als milieujurist, en naast het recht is de natuur haar grote passie, vertelt ze. ‘Het stond me tegen om steeds op het nieuws te horen dat de natuur zo hard achteruitgaat, terwijl er wetten en regels genoeg zijn’, zegt ze.

Nieuw-Zeelandse rivier kreeg status van rechtspersoon

Ze vroeg zich af of het geen tijd werd voor een andere aanpak en hoorde toen over de Whanganui-rivier in Nieuw-Zeeland. De rivier heeft dankzij de inspanningen van de Maori-bewoners van Nieuw-Zeeland de status van rechtspersoon gekregen en is daarmee beter beschermd. Sindsdien is Den Outer actief op dit gebied; ze richtte de stichting Rechten voor de Natuur op en probeert het onderwerp nationaal en internationaal onder de aandacht te brengen. Ze is onder meer ook rapporteur voor de Verenigde Naties op dit gebied.

Een rivier, zee of natuurgebied als rechtspersoon klinkt in eerste instantie misschien vergezocht, maar is helemaal niet zo vreemd, betoogt Den Outer. De natuur kan niet voor zichzelf spreken, maar zou een ‘voogd’ kunnen hebben die haar belang vertegenwoordigt. Daarnaast hebben bedrijven, stichtingen, gemeenten, kerken rechtspersoonlijkheid. Vertegenwoordigers, bijvoorbeeld advocaten, kunnen in hun naam optreden. ‘Rechten waren ooit voor welgestelde witte mannen’, zegt Den Outer. ‘Het kan een volgende emancipatie zijn om rechten aan de natuur te geven.’

Die ideeën zijn niet nieuw maar gegrond in veel inheemse culturen. ‘Daar is het normaal dat er respect en reciprociteit is voor de natuur’, zegt Den Outer. De weerstand was aanvankelijk groot, ‘maar vandaag de dag zijn in verschillende landen zijn rechten van natuur, dieren, rivieren of bossen erkend. Het is een hard groeiende beweging’, stelt Den Outer. Op de website Eco Jurisprudence Monitor is die ontwikkeling te volgen.

Spirituele relatie

‘Ons rechtssysteem is gebaseerd op een oud wereldbeeld’, zegt Den Outer, ‘waar de mens wordt gezien als heerser over de natuur, er is winst uit halen. Het gaat niet alleen over recht maar ook over een wereldbeeld.’ Ze wil graag bijdragen aan die perspectief-wissel, die voor haarzelf kwam toen ze hoorde over de Whanganui-rivier. ‘De Maori zeggen: we hebben de rivier niet alleen voor onze eerste levensbehoeften nodig maar hebben er ook een spirituele relatie mee.’ De Maori hebben nu een plek aan tafel namens de rivier.

Een ander goed voorbeeld is de Mar Menor in Spanje, een zoutwatermeer met een bijzonder ecosysteem. Daar liep de vervuiling de spuigaten uit, met een enorme berg dode zeedieren tot gevolg. Een groep rechtenstudenten maakte een wetsvoorstel om dit Mar Menor rechten te geven. In 2022, na een breed ondertekende petitie, kreeg de lagune daadwerkelijk die rechten. Er werd geld vrijgemaakt voor schoonmaak en er werden rechtszaken tegen vervuilers aangespannen namens het meer.

Gemeentelijke verordeningen

Het inspireert Den Outer om dit ook voor Nederland na te streven. ‘In Nederland staat de waterkwaliteit onderaan Europese lijstjes, er wordt zelfs geloosd in de Waddenzee. De biodoversiteit neemt sterk af. Ik wil een goede basis in de wet creëren.’ Dat kan op verschillende manieren, wordt duidelijk uit voorbeelden: via de grondwet, maar ook met gemeentelijke verordeningen of een specifieke wet.

Ook nu kun je al iets doen, legt Den Outer uit: ‘Inspreken kan namens jezelf, maar je kunt dit ook namens de natuur doen, en iedereen kan dit doen.’ Een misverstand is dat dit de economie tegenwerkt: ‘Economische activiteiten gaan gewoon door alleen wordt het speelveld meer gelijk.’

Het is deels onontgonnen terrein, maar de mogelijkheden zijn er. Het belangrijkst vindt Den Outer, is dat we met een andere blik naar de natuur gaan kijken. Wij zíjn de natuur, en hoe kan het goed gaan met ons, als het met de natuur slecht gaat. Zoals de Maori zeggen ‘I am the river, the river is me’. Het commentaar dat ze in Ecuador hoorde is ook veelzeggend: ‘Jullie (in ‘het Westen’, red.) hebben een grotere opgave. Wij hoefden alleen de wet aan te passen maar iedereen hier snapt in elk geval dat wij deel zijn van de natuur.’

Tekst: Edith van Gameren
Foto: Still uit de documentaire I am the river, the river is me

Volg ons op Instagram