In mijn filosofielessen stel ik in de eerste les altijd de vraag: ‘Kun je jezelf zijn?’ Ik houd bewust vaag wat ik precies bedoel, zodat ik kan zien wat studenten ermee doen.

Later in de cursus bespreken we allerlei theorieën over wat een mens is en of die vrij, authentiek, deugdzaam en/of gelukkig kan zijn. Maar op het moment dat ik die vraag stel, weten de meesten in de klas nog niet zoveel van al die ideeën. Het is juist interessant om te zien wat ze antwoorden op basis van wat ze op dat moment weten. 

De afgelopen jaren heb ik grofweg vier verschillende antwoorden gekregen: ja, ja maar, nee maar en nee.  

Studenten die de vraag ronduit met ‘ja’ beantwoorden zien vaak het probleem niet: je bent toch gewoon altijd jezelf? Ik ben ik en jij bent jij. Verder valt er niets over te zeggen. Het zijn vaak (maar zeker niet altijd!) studenten van technische opleidingen die de vraag of je jezelf kunt zijn in eerste instantie niet zo zinnig vinden. Waarom zou je er een probleem van maken? Kijk gewoon en dan zie je jezelf toch gewoon? 

De tegenvoeters van deze groep zijn de studenten die de vraag met een ongenuanceerd ‘nee’ beantwoorden. Nee, je kunt niet jezelf zijn. Nooit. Het komt maar weinig voor dat studenten hier zo stellig over zijn. Dat is, denk ik, omdat het geen populair standpunt is.

Het is best een ongemakkelijk idee dat je nooit jezelf zou kunnen zijn. Ik vermoed dat dit studenten zijn die ernstig teleurgesteld zijn in het leven, of die eerder al grondig hebben gefilosofeerd over dit onderwerp en tot de conclusie gekomen zijn dat de invloeden van buitenaf veel sterker zijn dan dat iele strookje zelfbewustzijn dat we een zelf noemen. Het is niet iets om vrolijk van te worden, maar het is natuurlijk ook nog maar de vraag of het wel zo’n goed idee is als iedereen zomaar zichzelf zou zijn. 

Dan hebben we de studenten die wel denken dat je jezelf kunt zijn, maar daar allerlei genuanceerde kanttekeningen bij plaatsen. Natuurlijk kan je van alles zelf kiezen, maar vergeet vooral de invloed van je ouders niet. En de invloed van je vrienden, van school, van werk, van de maatschappij. Social media natuurlijk ook nog. En God, want die speelt een belangrijke rol in het leven en het denken van veel studenten. Ik vraag dan wel altijd of ze denken dat God zou willen dat je jezelf bent, of juist niet, maar dat is natuurlijk best een lastige vraag. Misschien dat we daar later dan nog op terugkomen.

Deze studenten doen vaak een opleiding in zorg, welzijn, of educatie. Ze leren in hun opleiding dat een “ik” geen eiland is, maar dat je je wel goed moet voelen. Als ik vraag wanneer je dan precies jezelf bent, dan antwoorden deze studenten vrijwel allemaal dat je jezelf bent op het moment dat je je goed voelt.  

De laatste groep studenten is zich er vaak bewust van de mate waarin mensen worden beïnvloed door anderen en geloven dus eigenlijk niet zo sterk in het idee dat je jezelf zou kunnen zijn. Maar om dan ook te zeggen dat het helemáál niet mogelijk is, dat gaat voor deze studenten een stap te ver. Ook voor deze studenten moet het wel gezellig blijven.

Dit zijn vaak studenten uit de commerciële hoek. Vooral marketingstudenten weten heel goed hoe je mensen kunt beïnvloeden, want dat is immers een belangrijk onderdeel van hun opleiding! Zij weten dat het authentieke zelf vooral een verlangen is dat nooit zal worden vervuld (en daardoor geld kan opleveren). De aarzeling om voluit ‘nee’ te zeggen zit ‘m bij deze studenten vooral in de morele bezwaren die zij soms bij hun opleiding hebben. Ik heb al aardig wat studenten in mijn klas gehad die mensen liever zouden helpen dan beïnvloeden – alhoewel ik denk dat het verschil tussen die twee misschien minder groot is dan je zou denken. 

Dus als je als docent eens een ander soort gesprek in je klas wil hebben met je studenten, vraag ze dan eens of ze denken dat je jezelf kunt zijn en waarom ze dat zo denken. Het levert vaak heel mooie gesprekken op. 

Volg ons op Instagram