Ben je tevreden over je werkplek? Ben je tevreden over je leidinggevende? Ben je tevreden met je studie? Ben je tevreden over je docenten? Ben je tevreden over de kantine? Ben je tevreden over hoe we met elkaar omgaan? Ben je tevreden over je professionele autonomie? En welk cijfer zou je geven voor jouw algehele tevredenheid? 

De enquête aller enquêtes mag weer worden ingevuld. Voor de studenten de Nationale Studenten Enquête en voor het personeel het tevredenheidsonderzoek voor werknemers, het ‘wbo’. Vooral dat laatste meet onze tevredenheid, maar de NSE kan daar natuurlijk ook wat van. 

Ieder jaar weer wordt er heel wat aangedrongen op het invullen van die enquêtes, omdat men zo graag wil weten hoe onze vlag erbij hangt qua tevredenheid. En dan wordt er natuurlijk vergeleken. Met andere hogescholen en met voorgaande jaren: waar zijn de mensen het meest tevreden? En groeit de tevredenheid wel, als gevolg van de ingrepen die we hebben gedaan om meer tevredenheid te kweken? 

Het is een bijzonder fenomeen als je er even over nadenkt. Want waarom wordt onze tevredenheid gemeten? Blijkbaar wordt gedacht dat dit een belangrijke waarde is, waaraan we de kwaliteit van ons onderwijs kunnen aflezen. Als studenten en medewerkers tevreden zijn, dan is het onderwijs goed! 

Het probleem hiermee is dat deze enquêtes niet zomaar een neutraal onderzoek zijn, maar een wereldbeeld weerspiegelen waarin de ervaring van het individu de maatstaf van alle dingen is. Op basis van die individuele ervaringen worden keuzes gemaakt. En in een samenleving die uitgaat van dat idee, is de belangrijkste keuze of je iets zal kopen of niet. Er is in dat wereldbeeld niet zo heel veel verschil tussen de klant van een hotel die de vraag krijgt of die lekker heeft geslapen en de student die gevraagd wordt of-ie blij is met zijn studie.  

Dat vragen naar tevredenheid werkt normerend. De vraag is niet neutraal, maar werkt juist als een norm. Een norm die zegt dat we tevreden moeten zijn. Ontevredenheid mag immers niet bestaan. Als er teveel ontevredenheid blijkt uit de enquête, dan wordt er ingegrepen. Dan worden er actieplannen opgetuigd om de ontevredenheid te bestrijden. We mogen immers niet in de onderste regionen van de lijstjes terechtkomen, want anders komen er nóg minder studenten en dan is het vanaf daar een neerwaartse spiraal. Dus we moeten nu wel laten zien dat we toch echt wel tevreden zijn, of dat we hard ons best doen om de ontevredenheid het hoofd te bieden. 

Maar wat is tevredenheid eigenlijk? Het is een aangenaam, maar gemiddeld gevoel. Ik weet niet eens of je het wel een gevoel mag noemen. Het is de lichte opluchting die je ervaart nadat het stof is neergedaald. Het gelijkmatige, bijna verveelde gevoel dat over je heen komt nadat je een nieuwe tv hebt gekocht en geïnstalleerd. Een soort spanningsloze toestand waar je even niet nadenkt over hoe jouw leven en de wereld om je heen nou echt in elkaar steken. 

Het is met andere woorden een van de slechtst denkbare waarden om de kwaliteit van onderwijs aan af te meten. Tevreden studenten leren niet. Niet echt. En dat geldt ook voor docenten. Leren doe je door open te staan voor de wereld en als je dat doet, dan levert dat geen gelijkmatig, tevreden gevoel op. Het levert juist iets spannends, iets nieuws en onbekends op. Iets wat je nog moet leren.  

Ik zeg daarmee natuurlijk niet dat het beter zou zijn als iedereen permanent ontevreden zou zijn, maar dat tevredenheid niet zo belangrijk is. Ik durf zelfs te beweren dat die focus op tevredenheid (en op werkgeluk) ons uiteindelijk ontevreden maakt, want het werkt ook als een belofte die steeds maar niet wordt ingelost.  

Sta me een (enigszins speculatieve) rekensom toe: focus op studiesucces + focus op tevredenheid = onbestemd onderwijs. Aan de ene kant moet je zo efficiënt en succesvol mogelijk door een onderwijsprogramma heen lopen en je moet het nog leuk vinden ook! En wij als docenten moeten dit mogelijk maken.

We krijgen het steeds vaker te horen als studenten een les niet kunnen plaatsen in het licht van De Toets (focus op studiesucces), of als de les niet heel erg leuk was (focus op tevredenheid). Het levert ook voor docenten een pijnlijke spagaat op soms. Ben je nou tevreden?