Eén van de belangrijkste dingen die ik mijn studenten wil meegeven is dat de wereld eindeloos complex is en dat dat het nou juist de moeite waard maakt. In onze drang om mensen te helpen en om oplossingen te vinden voor al hun problemen, doen we vaak net of die complexiteit er niet is. We reduceren de werkelijkheid dan tot dat stuk dat we denken te kunnen oplossen. Daarmee doen we mensen geen recht en het lost ook niet echt iets op. Maar het is vechten tegen de bierkaai. Mensen zijn onverbeterlijke ‘wereldverbeteraars’.

Een aantal weken geleden berichtten de media over een groepje Nederlandse burgers, die op eigen initiatief grenscontroles uitvoerden door auto’s staande te houden. Ze doorzochten de auto’s die uit Duitsland de grens wilden oversteken in de hoop asielzoekers te zullen aantreffen, zodat ze die de toegang tot Nederland konden ontzeggen. Volgens de media hebben zij bij hun acties geen asielzoekers aangetroffen.

Het verontrustte en amuseerde me tegelijkertijd, toen ik dit bericht hoorde. Verontrustend als ik me bedenk hoe akelig beangstigend het moet zijn als je auto wordt doorzocht door iemand die eigenlijk geen idee heeft hoe je dat moet doen en daar ook geen enkele bevoegdheid toe heeft. Amusant als ik denk aan de verbeten vertwijfeling die de actievoerders moeten hebben gehad toen zij geen enkele asielzoeker konden vinden.

Het deed me denken aan een andere belangwekkende gebeurtenis de afgelopen week. De VS bombardeerden met veel bombarie een berg en claimden totale vernietiging van het nucleaire programma van Iran, terwijl het belangrijkste materieel al lang en breed was verplaatst naar een andere locatie.

In beide gevallen – de grenscontroles en het bombardement – lijkt de gedachte te zijn geweest: het is een overzichtelijk probleem, dus de oplossing is simpel. Laten we de handen uit de mouwen steken en het gewoon gaan doen. Klinkt heerlijk, alleen leidt het nergens toe. Behalve dan misschien een verdere complicatie van de hele situatie.

In beide voorbeelden is er sprake van het straatlantaarn-effect dat mooi wordt verwoord in een grappig verhaaltje over een politieagent die midden in de nacht een dronken man ziet zoeken naar iets onder een straatlantaarn en vraagt aan de dronkaard wat hij is verloren. De man zegt dat hij zijn sleutels is verloren en ze zoeken samen even verder. Na een tijdje vraagt de politieagent of hij zeker weet dat hij de sleutels op die plek is kwijtgeraakt. De dronkaard antwoordt dat hij ze niet hier is kwijtgeraakt, maar in het park. De politieagent vraag waarom hij dan hier aan het zoeken is, waarop de dronkaard antwoordt, ‘omdat het hier licht is’.

We doen dit zelf ook, want we kunnen het gewoon niet helpen. In het vakgebied waarvoor ik studenten opleid bij social work gebeurt het. Denk bijvoorbeeld aan van die hardnekkige, eeuwig terugkerende issues in de jeugdzorg. We vinden bijvoorbeeld al jarenlang dat het van het allergrootste belang is dat “de stem van kinderen” wordt gehoord in de jeugdzorg. Maar keer op keer moeten we constateren dat dat niet echt en niet genoeg wordt gedaan.

Misschien denken we er te makkelijk over en gaan we er te snel van uit dat luisteren een overzichtelijke aangelegenheid is en niet veel van ons vraagt? We zijn ons er daardoor niet van bewust dat écht luisteren betekent dat je openstaat voor de complexiteit en ondoorzichtigheid van de ander en we spannen ons er daardoor niet voor in om onszelf die houding en vaardigheid aan te leren.

En in onze eigen opleidingen doen we het ook. We zien een probleem en dan willen we het zo gauw mogelijk oplossen. Daarbij gaan we dan steevast uit van wat we denken te weten, maar we vergeten dan dat we juist wat meer in het duister zouden moeten tasten om die sleutel te vinden.

Nadat we bijvoorbeeld werden geconfronteerd met generatieve AI, leek het een logische oplossing om minder te gaan toetsen door middel van verslagen en vaker studenten te laten presenteren of filmpjes te laten maken. Het gevolg is dat sommige studenten bij hun presentatie een zielloos verhaaltje opdreunen dat ChatGPT ze heeft opgedist. Of wat dacht je van de aanwezigheidsplicht als oplossing voor de verminderde aanwezigheid van studenten in de klas?

Als we iets anders willen dan de vertwijfelde frustratie van de grenscontroleur, of de ontkenning van de zogenaamd machtigste man op aarde, dan zullen we toch echt de duisternis van het onbekende serieus moeten gaan nemen.