In een interview met Profielen zei oud-directeur O&O Richelle Faulborn dat we beter moeten worden in het ongemakkelijke gesprek. Dat is precies waar Ongemakkelijke gesprekken over gaat. Senior onderwijsadviseur en begeleidingskundig onderzoeker Ank Jansen las deze Survivalgids – van vergadering tot familiefeest gelezen voor onze UIT&THUIS-rubriek. Naast haar werk bij Hogeschool Rotterdam is Ank voorzitter van de Stichting In Dialoog.

‘Het ongemak aangaan, je best doen om je in te voelen in verschillende ervaringen en perspectieven: dat is de professionele uitdaging. Dat vraagt moed. Ik noem het een ongemakkelijk gesprek omdat het zoeken is, naar de balans tussen ‘er wat van vinden’ en in verbinding blijven.’  

Dit zijn de woorden van scheidend directeur Richelle Faulborn in Profielen. Ik hoor wel vaker mensen over ‘het ongemakkelijke gesprek’ in relatie tot inclusie en vond dat altijd maar een gekke uitdrukking. Als je zegt wat je vindt, ondanks dat je vermoed dat anderen dat helemaal niet vinden, dan zou ik dat een ‘moedig gesprek’ noemen. Na het lezen van ‘ongemakkelijke gesprekken’ weet ik beter. Ja, het vergt moed om je uit te spreken, en dan… Dat wat volgt is vaak wél ongemakkelijk. Dat is wat Richelle ook zegt. Hoe doe je dat dan? Daar gaat dit boek over.  

Op basis van persoonlijke ervaringen, interviews met ongemak-experts en een rijke mix aan bronnen beschrijven de auteurs het wat, waarom en hoe van ongemakkelijke gesprekken.  

Wat 

Het ‘wat’ staat in hoofdstuk 1. Daarin brengen de auteurs in kaart hoe ongemak kan voelen, welke onderwerpen vooral ongemak opleveren en welke verschillen er zijn in verschillende culturen. Als je een botsing met jouw belangen of mening tegenkomt, staat jouw norm ter discussie. Er ontstaat eigenlijk een stressreactie: vechten, vluchten of bevriezen. Je verdedigt jezelf of je mening, je houdt je mond, je stopt met luisteren. Dan ontstaat ongemak. Maar, stellen de auteurs, zo’n botsing biedt juist een kans om te groeien en te leren.

Hoe breng je de moed op bij zo’n gevoel of reactie toch door te gaan? De auteurs brengen dialoog op als hulpmiddel om te oefenen met omgaan met ongemak. Dialoog gaat over samen betekenis geven, niet om een waarheid die in het midden ligt (discussie) of één partij die de waarheid in pacht heeft (debat).

Het hoofdstuk geeft verder verdieping op wat dialoog is volgens diverse denkers, hoe er vanuit andere culturen gekeken wordt naar Nederlandse, ook specifiek witte, omgang met ongemak en geeft inzicht in hoe machtsverhoudingen een rol spelen in ongemakkelijke gesprekken. 

Waarom 

Het ‘waarom’ volgt in hoofdstuk 2 en 3. Hoofdstuk 2 beschrijft waarom we in zo’n ongemakkelijke tijd leven. De auteurs beschrijven verschillende ontwikkelingen en crises, die zorgen voor onzekerheid, verharding en onenigheid. Hoewel we in het nieuws regelmatig horen over deze ontwikkelingen, denk aan klimaatverandering, #metoo en de wooncrisis, vooral de opsomming en verbinding ervan in dit boek maakt de complexiteit van de tijd waarin we leven goed zichtbaar.

Hoofdstuk 3 geeft tien redenen waarom je wel en tien redenen waarom je niet het ongemakkelijke gesprek zou aangaan. Want soms is het beter om je mond te houden, bijvoorbeeld omdat je te moe bent, het onveilig is of op een andere manier de omstandigheden niet optimaal zijn. De auteurs adviseren je eigen weegschaal te maken, die behulpzaam is om in een split second te kunnen beslissen of je wel of niet het ongemak benoemt. Vaak overkomt ongemak je, maar je kan je dus wel voorbereiden.  

Hoe 

Het ‘hoe’ komt in de laatste drie hoofdstukken ruimschoots aan bod. Zowel voor individuele als groepsgesprekken geven de auteurs tips voor voorbereiding én de gesprekken zelf. Ze geven vooral aan: er is geen kant-en-klaar recept, er is ‘stuntelruimte’ nodig. Dan sta je jezelf en anderen toe fouten te maken en te leren. Hun tips zijn dus vooral overwegingen en zaken waar je aan moet of kunt denken.  

Misschien heb je als lezer de neiging direct naar het hoofdstuk met de werkvormen te gaan. Maar dan mis je het punt. Goede ongemakkelijke gesprekken kunnen goede werkvormen gebruiken, maar dat niet alleen. Goede ongemakkelijke gesprekken vragen om jezelf te kennen en te reflecteren. En dat vraagt voorbereiding: hoe voelt ongemak bij mij, welke onderwerpen dan en wat geeft mij de moed dit op tafel te leggen? Dit boek is daarbij een goede steun.  

Tot slot 

Er zijn twee dingen waar ik nieuwsgierig naar ben na het lezen van dit boek. Volgens Faulborn kunnen ongemakkelijke gesprekken een katalysator voor verandering zijn. Ik geloof daar ook in. Maar dat vraagt wel de moed om je uit te spreken. Hoe steunen we mensen in de organisatie om dat te doen? Er staan werkvormen in het boek om alle stemmen te horen, je kunt het dus ‘inbouwen’ in bijeenkomsten. Maar hoe blijf je dit doen in de dagelijkse praktijk? Het gedicht bij de start van het boek, De Grootste Strijd van Babs Gons, geeft dat prachtig woorden. 

Ten tweede is het boek niet geschreven voor het onderwijs. Ik vraag me dan ook af hoe we de lessen van dit boek kunnen gebruiken in de onderwijspraktijk. Ik zou het heel interessant vinden om dit met studenten en medewerkers van HR te bespreken. Stuur je me een berichtje als je hierover met mij en anderen in gesprek wil? 

Luistertip  

Als je meer wil weten over ongemakkelijke gesprekken in de klas, luister dan deze boekencast van Sofie Smeets met Halil Karaaslan.   

Waardering: 5 sterren

Titel en auteurs: Ongemakkelijke gesprekken. Survivalgids – van vergadering tot familiefeest -Rixt Hulshoff Pol, Zoë Papaikonomou, Hodo Abdulah en Elodie Kona

Publicatiejaar: 2024

Aantal bladzijdes: 320

Taal: Nederlands

Prijs: € 11,99

Volg ons op Instagram