‘Geef mij die pen’, zei een Russische tijdens een taalles. Het klonk erg commanderend en dus onbeleefd. Maar ik zei er niet meteen iets van, want ik weet dat in Slavische talen de gebiedende wijs NIET onbeleefd is. Talen verschillen op allerlei vlakken, dus ook als het om omgangsregels gaat.

De verschillen tussen talen hebben me altijd enorm geïnteresseerd. In het Nederlands kun je heel lange woorden maken zoals trostomatensalade en tandenborstelopzetstukje. Fransen hebben voor elk van die begrippen vijf woorden nodig. Wij hebben een uitgebreide cultuur van verkleinwoorden, maar waarom geen vergrootwoorden? Dat zou toch best handig zijn? Nee, dan de Italianen! Cane betekent hond, cagnolino betekent hondje en cagnolone betekent grote hond. En dan hebben ze ook nog eens cagnetto: schattig klein hondje. En cagnaccio: rothond. Wat een rijkdom…

Tot zover de vormverschillen tussen talen, want ik wil het hebben over de verschillen in omgangsregels. Dat heet in de taalkunde de pragmatiek. Vaak zijn dat ongeschreven regels. Bijvoorbeeld: een ouder jou onbekend persoon spreek je aan met u. Je sluit een formele brief niet af met ‘Groetjes!’ En als iemand een verhaal vertelt, zeg je zo nu en dan iets als ‘o ja joh?’, ‘echt?’, ‘nou ja zeg!’ of gewoon ‘ja’ of ‘nee, natuurlijk niet’. Dat heten attention tags en die hebben de functie van betrokkenheid tonen en luisterrespons.

Wie Iraniërs lesgeeft, weet dat het ook anders kan. Kort door de bocht: als Nederlander krijg je de neiging om even met je vingers te knippen en te zeggen: ‘Hallo, luister je nog, kun je me nog volgen?’. Zij geven namelijk amper attention tags. Waarom? Omdat het in Iran als beleefd geldt om iemand helemaal te laten uitpraten voordat je als luisteraar een reactie geeft.

Een vriendin die anderstalige pubers Nederlands leert, vertelde me dat ze haar Oekraïense leerlingen niet goed kon ‘lezen’. Grote ogen, uitdrukkingsloos gezicht, strakke mond, zwijgen als je een vraag aan ze stelt. Op een gegeven moment vroeg ze een meisje: ‘Waarom kijk je met zo brutaal aan?’. Het meisje schrok en was zich van geen kwaad bewust. Beiden waren er zich niet bewust van dat dit een gevalletje resting Slavic face was. Dat is de neutrale “default-gezichtsuitdrukking” van mensen uit een Slavische cultuur. En geen antwoord geven is heel normaal als je niet weet wat je moet zeggen.

In het Nederlands betekent ‘t! t! t! t!’ zoiets als hoofdschuddende afkeuring. Doe het maar even, want de klank is zo bijzonder dat je hem niet accuraat met ons alfabet kunt weergeven. Als iemand met een Arabische achtergrond ‘t!’ (maar één keer) doet, betekent dat ‘nee’. Nederlanders kunnen dat heel verkeerd opvatten: als disrespect.

En zo zijn er nog zoveel verschillen die tot misverstanden en onbedoelde verontwaardiging leiden. Een Oekraïense vertelde: ‘Nederlanders laten hun vrolijkheid, verdriet en ergernis heel gemakkelijk zien en geven er woorden aan. Ik mag hier uitgelaten zijn, heel bevrijdend. In mijn geboortedorp zouden ze me voor gek verslijten en aanraden om naar een psychiater te gaan’. Ik sluit de column af op Japanse wijze: onuitsprekelijke dank, hooggeachte lezer, voor uw toegewijde aandacht voor mijn waarschijnlijk onbeduidende bespiegelen.

Beeld: Demian Janssen

Meer blogs van Cyriel

• Cyriel over taal: Rondlopen met je gulp open, hoe erg is dat nou?
• Cyriel over taal: Een jointje en dan een biertje
• Cyriel over taal: Fok deze huis
• Cyriel over taal: Hoe leuk is dát?! Helemaal niet leuk
• Cyriel over taal: Maar wel míjn klotestad
• Cyriel over taal: Een beetje plat ken best