Docenten zijn de dragers van onderwijskwaliteit. Dat schrijft Zijlstra in zijn Strategische Agenda: ‘Alleen met goede docenten die kennis van zaken hebben en die kunnen inspireren en binden, krijgen we het onderwijs dat we nodig hebben.’

En hebben we die goede docenten in het hbo? Als we naar het opleidingsniveau van het docentenkorps kijken, dan loopt Nederland internationaal gezien behoorlijk achter. In 2009 was 55,2 procent van de hbo-docenten in het bezit van een mastergraad en 7,7 procent gepromoveerd (PhD). Uit vergelijkend onderzoek met tien Europese landen blijkt dat het percentage masters en gepromoveerden met gemiddeld tachtig procent veel hoger ligt dan de 62,9 procent die Nederland scoort (bron: POMO, ministerie BZK). De Hogeschool Rotterdam op haar beurt zit weer onder het landelijk gemiddelde met vijftig procent masters.

Het is Zijlstra een doorn in het oog. En daarin staat hij niet alleen. Al geruime tijd wordt beleid gevoerd om het opleidingsniveau van de hbo-docent op te krikken tot minimaal masterniveau. In het convenant LeerKracht uit 2008 en de meerjarenafspraak met de HBO-raad was de doelstelling dat zeventig procent van de hbo-docenten in 2014 over een mastergraad beschikt en tien procent in 2017 over een PhD. Het kabinet doet daar een flinke schep bovenop door te stellen dat in 2020 álle hbo-docenten master of doctor moeten zijn. ‘De eerste stap op die weg is tachtig procent in 2016’, schrijft Zijlstra.

Voor de bühne
Cees van der Kraan is directeur p&o op de Hogeschool Rotterdam. Hij betitelt Zijlstra’s plan als een ‘principieel verkeerde maatregel’. ‘Onlogisch, onproductief en niet haalbaar; een maatregel die alleen voor de bühne is gemaakt. Voor ons op de Hogeschool Rotterdam weegt kennis van de beroepspraktijk zwaarder dan opleidingsniveau. Daarnaast zijn vakkennis en didactische vaardigheden even belangrijk en die worden niet per se geborgd door een mastertitel. Het plan doet bovendien geen recht aan het systeem van functiedifferentiatie waarin docenten kunnen groeien van schaal 9 tot en met 13.’

Begin oktober heeft de voorzitter van het college van bestuur Jasper Tuytel woorden van gelijke strekking meegedeeld aan Zijlstra. De HR neemt daarmee een standpunt in dat past in het cliché van de Rotterdamse mentaliteit: geen woorden maar daden. Er zijn medestanders voor dit standpunt te vinden, zoals RBS-docent en pgmr-voorzitter (personeelsgeleding medezeggenschapsraad) Anneke Kistemaker die zich afvraagt wat een mastergraad toevoegt aan de kwaliteit. (‘Er zijn zoveel docenten die veel weten en kunnen zónder dat diploma’), maar evengoed zijn er docenten die het plan van Zijlstra ondersteunen. Danai Fuengshunut is docent illustratie aan de Willem de Kooning Academie. Hij heeft aan verschillende academies gestudeerd, maar beschikt niet over een mastergraad. Dat geldt ook voor zijn collega’s die naast hun docentschap allemaal in de praktijk werkzaam zijn als illustrator en kunstenaar. ‘Maar’, zegt Fuengshunut, ‘ik heb wel altijd behoefte gehad aan een master. Zoals het er nu uitziet, zal ik komend studiejaar beginnen aan een educatiemaster.’

Fuengshunut is het eens met Zijlstra’s plan. ‘Volgens mij doen we er goed aan om ons onderwijs naar een hoger plan te ontwikkelen. Zelf vind ik het vreemd dat we in Nederland op mijn vakgebied maar één mastervariant hebben, een heel specifieke gericht op wetenschappelijke illustratie. Juist in een informatiesamenleving als de onze is verdiepende kennis rondom beeldcultuur zeer welkom.’

Hoger niveau dan studenten
Niet alleen de druk van Zijlstra of het convenant Leer- Kracht zijn de motor achter het opstuwen van het opleidingsniveau van hbo-docenten. De beroepspraktijk doet ook een duit in het zakje. Zo is fysiotherapie in Nederland een hbo-opleiding, maar om te werken als kinderfysiotherapeut of manueel therapeut heb je ook een masterdiploma nodig. ‘Daarom hebben wij al een vrij hoog aantal masters’, vertelt onderwijsmanager fysiotherapie Rob Tijssen. ‘Van de 35 docenten hebben er 22 een master, PhD of ze zijn bezig. Drie docenten zitten tegen hun pensioen aan en beginnen daarom niet meer aan een master. Maar de eis om in 2016 tachtig procent masters te hebben, zullen wij zeker halen. Sowieso nemen we alleen nog maar masters aan.’

Zelf was Tijssen in 2000 de eerste docent bij fysiotherapie die een master te haalde. ‘In de gerontologie. Helaas werd de differentiatie ouderenzorg kort daarna geschrapt. In de praktijk heb ik alleen iets aan het feit dat ik een academisch denkniveau heb ontwikkeld. Ik zie wel in dat het een goede zaak is om als docent een hoger opleidingsniveau te hebben dan je studenten. Tegelijkertijd zegt het niet alles. Er lopen hier docenten rond die alles kunnen, maar een master hebben ze niet. Zo’n diploma is niet zaligmakend.’ Dat vindt ook Sjoerd van Vliet, docent bij de opleiding bedrijfseconomie van IFM (financieel management). ‘In december 2007 kwam ik bij de hogeschool werken en toen is meteen afgesproken dat ik een master zou gaan volgen. Snel daarna ben ik, met een lerarenbeurs, in deeltijd begonnen met een master (of education) bedrijfseconomie bij Fontys Hogescholen. Ik heb niet het gevoel dat ik na die master een betere docent zal zijn. Mijn hart ligt bij het onderwijs, maar de masters richten zich meer op het doen van onderzoek. Door de nadruk op de mastertitel lijkt het alsof onderwijs wordt achtergesteld ten opzichte van onderzoek. Dat vind ik jammer.’

Promotievouchers
In het kielzog van de discussie over de relevantie van een masterniveau voor hbo-docenten, wordt eenzelfde discussie gevoerd over het streefpercentage voor gepromoveerde docenten. Josephine Lappia werkt bij de dienst concernstrategie als secretaris promotievouchers. ‘Op dit moment zijn twintig HR-medewerkers bezig met promoveren. Dat zijn op drie personen na allemaal docenten.

We zijn nu vier jaar bezig met de promotievouchers. Als we de doelstelling van tien procent PhD’s in 2020 willen halen, dan komen we er niet met de vijf personen die nu gemiddeld per jaar starten. Dat zouden er vijftien per jaar moeten zijn. Blijven we in het huidige tempo doorgaan, dan voldoen we pas in 2042 aan onze verplichtingen.’ Waarom is het belangrijk dat het hbo gepromoveerde docenten in huis heeft? Met een mastergraad hebben zij immers al een hoger niveau dan de studenten. ‘Docenten met een PhD zijn met name belangrijk voor innovatie, onderzoek en de lectoren’, reageert Lappia. ‘Als je vindt dat het hbo praktijkgericht onderzoek moet afleveren, dan heb je dat soort docenten hard nodig. Ook hebben zij vaak al tijdens hun promotietraject een heel goede inbreng in minoren en innovation-labs’, aldus Lappia. Toch ervaart zij niet altijd dat deze ‘sense of urgency’ binnen de HR breed wordt gedeeld. ‘Men zegt al snel dat Rotterdam een uitzondering is. Er worden beleidskeuzes gemaakt met die uitzonderingspositie in het achterhoofd. Tekenend is dat de helft van de ongeveer veertig lectoren valt in de categorie ‘netwerklector’. Dat zijn mensen die een waardevol netwerk hebben, maar geen wetenschappelijke achtergrond, laat staan een PhD. Dat maakt het lastig om potentiële promovendi een plek te geven. Zij kunnen maar bij twintig lectoren terecht. Dat is jammer, want de belangstelling is er absoluut. Op informatiebijeenkomsten komen altijd een stuk of vijftig geïnteresseerden af.’

Er is kortom nog veel werk te verzetten voordat de hogeschool Zijlstra’s streefcijfers kan halen. Toch lijkt de bereidheid op de werkvloer er te zijn. Onderwijsmanager Rob Tijssen plaatst daarbij wel een kanttekening: ‘Alle docenten een master of PhD, prima. Maar dat streefcijfer van honderd procent in 2020 vind ik geen goed plan. Beter is om elk jaar een bepaald aantal masters af te leveren. Elke docent die een master- of PhD-traject ingaat, wordt voor een deel vrij geroosterd van onderwijs. Je krijgt daar wel vervangers voor, maar die zijn natuurlijk niet direct ingewerkt. Als iedereen in 2020 een master moet hebben, ligt het onderwijs op z’n gat. Het zou wel heel krom zijn als studenten de rekening krijgen gepresenteerd van deze kwaliteitsimpuls.’

Esmé van der Molen en Dorine van Namen

HR heeft 1700 docenten
50 procent heeft een master
850 hebben alleen een bachelordiploma
Extra kosten voor tweejarige master voor deze 850 docenten: 13 miljoen

Wie betaalt ?
· HR krijgt 2 miljoen van de overheid voor de functiemix.
· Docenten krijgen lerarenbeurs (collegegeld, studiemateriaal, reiskosten) van de overheid.
· HR ontvang.t uit lerarenbeurs geld om vervangende docenten aan te stellen.
· HR geeft docenten mogelijkheid om 10 % extra werktijd in te zetten voor studie. Vervangingskosten zijn voor de HR.
· Voor de extra kosten van 13 miljoen (masters van 850 docenten) is nog geen dekking.