Iedereen die wat geld kan missen belegt in aandelen of stapt in Bitcoin en een huis kopen wordt gezien als het hoogst haalbare. Waarom zou jij achterblijven? Volgens econoom Sanjay Drigpal ontstaat het grootste gevaar juist wanneer iedereen denkt dat de risico’s klein zijn. In zijn promotieonderzoek laat hij zien hoe te veel optimisme kan uitgroeien tot een financiële zeepbel.

Je haalt zonder moeite je havodiploma. Je kwam er meestal mee weg om de dag voor een toets pas echt te gaan blokken, dus ook op het hbo zal het vast wel goed komen. De eerste weken ga je nog regelmatig stappen, je stelt opdrachten uit en tentamens lijken nog ver weg. Totdat de eerste resultaten binnenkomen en blijkt dat een hbo-opleiding toch meer vraagt dan je had gedacht.

‘Veel studenten komen binnen met het idee dat het wel goed zal gaan’, zegt econoom en hoofddocent Sanjay Drigpal. ‘Ze weten rationeel best dat een bacheloropleiding moeilijker is dan de havo. Maar emotioneel handelen ze nog alsof alles vanzelf gaat. Pas als ze een flinke tegenvaller krijgen, passen ze hun gedrag aan.’ Volgens Drigpal gebeurt op financiële markten iets vergelijkbaars. Juist wanneer mensen denken en het gevoel hebben dat risico’s klein zijn, nemen ze ‘bewust’ steeds meer risico. Die gedachte vormt het uitgangspunt van zijn promotieonderzoek.

Lage rente, groot optimisme

In de economische wetenschap geldt dat lage vermogenskosten, zoals een lage rente, goed zijn voor investeringen. Bedrijven lenen gemakkelijker geld en ook consumenten zijn eerder bereid een huis te kopen of te investeren. ‘Dat is ook wat we studenten leren’, vertelt Drigpal. ‘Maar ik begon me af te vragen of dat wel altijd klopt. Op individueel niveau is zo’n beslissing logisch. Als lenen goedkoop is, waarom zou je dan niet investeren?’

Het probleem ontstaat wanneer een grote groep mensen tegelijkertijd hetzelfde doen. ‘Wat voor één persoon verstandig is, kan op collectief niveau juist averechts uitpakken.’ Wanneer steeds meer mensen investeren, stijgen de prijzen. Daardoor lijkt investeren nóg aantrekkelijker en stappen opnieuw meer mensen in. Zo ontstaat een zichzelf versterkend proces. ‘Als de hypotheekrente laag is, wordt het aantrekkelijker om een huis te kopen. Maar als we dat allemaal doen, stijgen de huizenprijzen en wordt het uiteindelijk voor iedereen minder bereikbaar.’

Naam: Sanjay Drigpal

Opleiding: PhD (Universiteit Utrecht) en Bedrijfskunde (Erasmus Universiteit Rotterdam)

Titel onderzoek: A Cost of Capital Theory of Crisis

Promoveerde in: 2025

Hoe economische zeepbellen ontstaan

Om dat mechanisme te verklaren ontwikkelde Drigpal een nieuwe theorie (Cost of Capital Theory of Crisis) met een nieuw concept: de illusie van geen onzekerheid. ‘Wanneer iets lange tijd goed gaat, krijgen mensen het gevoel dat de risico’s verdwijnen. Ze zien anderen winst maken en denken: blijkbaar zit ik goed.’ Volgens hem versterken ratio en emotie elkaar. Niet alleen lijken de cijfers gunstig, ook het gevoel zegt dat het een verstandig moment is om mee te doen.

‘Je ziet mensen om je heen winst maken, je leest positieve verhalen en denkt: ik ben gek als ik nu niet instap. Juist daardoor kunnen financiële zeepbellen ontstaan.’ De grootste risico’s ontstaan volgens hem juist wanneer vrijwel niemand nog gevaren ziet en verblindt door de illusie van geen onzekerheid handelen.

Om zijn theorie te toetsen analyseerde Drigpal bijna een eeuw aan financiële data. Hij onderzocht onder meer de beurskrach van 1929, de internetbubbel rond 2000 en de kredietcrisis van 2008. Daarbij keek hij niet alleen naar rentestanden en aandelenkoersen, maar vooral naar de manier waarop markten risico ervaren. ‘Wat ik steeds terugzie, is dat in een periode voor een crisis de ervaren onzekerheid juist afneemt, terwijl de kwetsbaarheid van het systeem groter wordt.’

Shitcoin en goud

Tijdens zijn colleges gebruikt Drigpal graag voorbeelden die studenten herkennen. Zo komt het gesprek regelmatig op Bitcoin. Waarom is dit eigenlijk zoveel waard? Volgens Drigpal draait dat uiteindelijk om vertrouwen. ‘Als wij met z’n allen besluiten dat Bitcoin waarde heeft, dan heeft de cryptomunt waarde. Ik noem Bitcoin daarom gekscherend weleens een “shitcoin”.’ Goud kent een natuurlijke schaarste, terwijl die van cryptomunten kunstmatig is gecreëerd. Maar voor beide geldt dat de waarde afhangt van de mate waarin mensen erin geloven. ‘Dat is precies waarom psychologie zo belangrijk is in de economie.’

Zijn onderzoek ontstond vanuit het onderwijs. Tijdens colleges merkte Drigpal dat hij studenten een economische theorie uitlegde waar hij zelf steeds kritischer over werd. ‘Ik geef studenten niet één waarheid. Ik laat zien dat er verschillende manieren zijn om naar de economie te kijken.’

Theorieën zijn geen wetten

Daarom bespreekt hij zijn eigen onderzoek inmiddels vanaf het eerste studiejaar in de opleiding finance & control. Studenten leren de klassieke economische theorie, maar maken ook kennis met behavioral finance, waarin menselijk gedrag en emoties een belangrijke rol spelen. ‘Ik wil dat studenten begrijpen dat wetenschap voortdurend in ontwikkeling is. Theorieën zijn geen wetten, maar manieren om naar de werkelijkheid te kijken.’

Juist daarin ziet hij de kracht van onderzoek aan een hogeschool. Nieuwe inzichten verdwijnen niet in een wetenschappelijk tijdschrift, maar komen direct terecht in de klas. ‘En studenten laten inzien dat wetenschap niet alleen gaat over antwoorden vinden’, zegt Drigpal. ‘Het begint juist met het stellen van een goede vraag. In mijn geval was dat: klopt het eigenlijk wel dat lage vermogenskosten altijd goed zijn?’

Tekst: Karst Oosterhuis
Foto’s: Darice de Cuba