Paul Rutten stond als een van de eerste lectoren aan de wieg van het hbo-onderzoek. Tijdens zijn wetenschappelijke loopbaan kwam de digitale wereld er als nieuw onderzoeksveld bij. Bij zijn afscheid kijkt de lector creative business daar kritisch naar: ‘De verleiding van gemak is groot, op individueel niveau, maar op systeemniveau krijgen we iets terug dat contraproductief is en soms zelfs destructief.’

Op het Smart & Social Fest dit voorjaar werd hij na zijn lezing in het zonnetje gezet, met bloemen, lovende woorden en een daverend applaus. Het was zijn laatste publieke optreden als lector op de Hogeschool Rotterdam. Na bijna dertien jaar op de Hogeschool Rotterdam eindigde zijn carriere op de HR eind april.

Zijn pensionering is aanleiding om terug te blikken en te reflecteren op zijn werkveld en de onderzoekswereld. ‘Praktijkgericht versus academisch onderzoek, het blijft een zoektocht’, verzucht hij op een terras in Rotterdam. ‘Op de universiteit vonden ze me altijd redelijk praktisch, op het hbo juist weer vrij academisch.’

Onmogelijke tekentafelconstructie

Na zijn promotie aan de Radboud Universiteit Nijmegen werkte hij bij TNO, Hogeschool Inholland, de Erasmus Universiteit, de Universiteit Leiden, Universiteit van Antwerpen en aan de Hogeschool Rotterdam. Hij kent dus zowel de universitaire als de hbo-cultuur. Rond de millenniumwisseling werd besloten dat hogescholen ook aan onderzoek moesten gaan doen. ‘Naast de onderwijsformatie kwam er ruimte voor onderzoek, met lectoren en extra budget’, vertelt hij.

‘Toen ik lector werd bij Inholland was ik een van de twintig eerste lectoren in Nederland; het hbo-onderzoek moest zichzelf nog uitvinden. De universiteiten hebben een duidelijke opdracht: zoveel mogelijk publiceren met zoveel mogelijk prestige.’ Lectoren daarentegen hebben een veelheid aan taken, legt hij uit: ‘Ze werken naast hun lectoraat in principe ook nog in de praktijk. Dat was de bedoeling in elk geval, tegenwoordig komen combinaties met banen bij andere kennisinstellingen, zoals een universiteit of TNO, vaak voor. Deels hebben lectoren een onderzoekstaak en worden ze geacht te publiceren voor vak en wetenschap, daarnaast moeten ze onderwijsvernieuwing aanjagen en innovatie in het mkb stimuleren. Een tekentafelconstructie die vrij onmogelijk is.’

Google Maps en TikTok-rijen

Rutten is een van de drijvende krachten achter Kenniscentrum Creating010, hij was een tijdlang directeur, en de laatste jaren is hij een van de trekkers van het thema ‘slimme en sociale stad’. De digitale wereld bestond nog amper toen hij aan zijn loopbaan begon, en is nu een prominent onderzoeksthema. ‘Het leven in de stad wordt steeds meer bepaald door technologie’, somt hij op: ‘We worden geleid door Google Maps en TikTok-rijen. Stadhuizen “kunnen wel weg” want alles kan digitaal. Pakjesdiensten komen aan huis.’

Hij heeft daar zijn zorgen over: ‘De verleiding van gemak is groot, op individueel niveau, maar op systeemniveau krijgen we iets terug dat contraproductief is en soms zelfs destructief.’

‘De grote trend was lange tijd om alles te “vermarkten”. We hebben dat laten gebeuren.’

Hij maakt zich ook zorgen over het feit dat de digitale wereld voor zo’n groot deel buiten de invloed van de overheid ligt. ‘Er is altijd een spanningsveld tussen de markt en de overheid. Maar de grote trend was lange tijd om alles te “vermarkten”. We hebben dat laten gebeuren. Hoe richt je nu een stad in voor optimale levenskwaliteit? Met doelen op het gebied van leefbaarheid, uitstoot, sociale cohesie. Omdat er landelijk weinig regie is, zie je dat enerzijds de stad en anderzijds Europa probeert daar in te grijpen.’

Commerciële belangen klinken het hardst

Ondertussen is alles meer dan ooit politiek geworden, constateert hij: ‘Als je vragen stelt bij nieuwe technologie ben je een luddiet. Maar als een nieuwe technologie negatieve bij-effecten dreigt te hebben, moet je die toch bevragen? Als bijvoorbeeld bepaalde groepen in een dataset zijn ondervertegenwoordigd, heb je evident te maken met een bias. Maar de stemmen die het hardst klinken zijn die van de commerciële belangen.’

In september publiceert hij samen met collega Martijn de Waal van de Hogeschool van Amsterdam een stads-essay, waarin hij stelt dat we de markt als primair ordeningsprincipe moeten verlaten, en zaken als welzijn voorop moeten zetten. Daarbij kijkt hij naar kansen en bedreigingen van nieuwe technologie, op persoonlijk en maatschappelijk vlak. ‘Je zou moeten zorgen dat je technologie zo inzet dat ze zorgt voor een betere stad en problemen oplost.’

‘We zien nu dat de grote platforms te veel bestieren. We moeten terrein terugwinnen.’

Hij heeft daarin persoonlijk een weg afgelegd: ‘We begonnen ooit heel optimistisch, in de tijd dat we de voorganger van het  Smart en social fest organiseerden, de Internet of Things dag. “We kunnen die stad slimmer maken”, meenden we. We zien nu dat de grote platforms te veel bestieren. We moeten terrein terugwinnen. Zoals Marleen Stikker schrijft: Het internet is stuk, maar we kunnen het repareren.’

‘Culture of scholarship’ niet zomaar geboren

De prioriteit in het hbo ligt nog altijd bij onderwijs, op de universiteiten is het andersom. ‘Al het hbo-onderzoek in Nederland opgeteld is ongeveer evenveel als het onderzoek van een kleine universiteit in Nederland’, zegt hij. ‘Hoe krijg je de organisatie meer onderzoeksminded? Dat blijft een struggle.’

Hoewel er enthousiasme is, ook bij docenten die een deel van hun tijd aan onderzoek willen besteden, is een ‘culture of scholarship’ niet zomaar geboren. ‘Als de nood in het onderwijs hoog is, staan de kenniscentra in de praktijk vaak toch achteraan. Of men probeert binnen het onderwijs om strategische en financiële redenen van alles als onderzoek te kwalificeren.’

‘Hoe krijg je de organisatie meer onderzoeksminded? Dat blijft een struggle.’

‘Groeipijnen’, noemt Rutten het. Tegelijkertijd is hij positief over de lijn van het huidige college van bestuur, dat onderzoek naar zijn mening serieus neemt. De inzet om de organisatie anders in te richten en om te vormen tot ‘kennisinstelling’ ziet hij overigens niet per se als dé oplossing. ‘Je kunt een organisatie op allerlei manieren kantelen, tegen het licht houden et cetera, maar de cultuur moet ook veranderen’, zegt hij.

‘Promovendi hebben ambassadeur nodig’

Voor de Hogeschool Rotterdam wenst hij dat er geïnvesteerd blijft worden in het onderzoekskapitaal dat in huis is. Want hbo-onderzoekers hebben ‘een goed verhaal uit de praktijk’ en studenten zijn ‘goed gepositioneerd om dichtbij de samenleving te staan’.

‘De grootste uitdaging is de organisatie zo in te richten dat je maximaal rendement haalt uit de coalities die je kunt smeden op tal van onderwerpen. Geef docenten die willen onderzoeken de ruimte, en zorg dat gepromoveerde docenten een carrièrestap kunnen maken. De promovendi hebben een ambassadeur nodig.’

Tekst: Edith van Gameren
Foto: Levien Willemse