Het Smart & Social Fest 2025, omgedoopt in de Dag van de Toekomstmakers, heeft dit jaar de context van interessante tijden. Er heerst al jaren lichte buikpijn over de macht van Big Tech, maar nu die macht samenvloeit met de radicale en onvoorspelbare politieke macht in de VS zijn de zorgen pas echt groot: ‘Een ongekende combinatie van dreiging en belangenverstrengeling’.

Die zorg werden verwoord door Marietje Schaake, oud-Europarlementariër en docent aan de Amerikaanse Stanford University, schrijfster van het boek De Tech Coup (2024), met als veelzeggende ondertitel ‘Hoe tech is gaan regeren en we de macht weer terugwinnen‘. In haar keynote op het Smart & Social Fest focust ze op het overleven van de democratie na de machtsgreep van de techbedrijven in combinatie met de VS onder Trump.

Tech groeide, regelgeving niet

Haar verhaal is niet vrolijk. In de jaren dat Obama technologie inzette om burgers te bereiken en te betrekken, de sociale media opkwamen en de smartphone wijdverspreid raakte was er de hoop dat de digitalisering een positief effect zou hebben op de democratisering. ‘Maar terugkijkend’, zegt Schaake, ‘groeiden de technologiebedrijven alleen maar groter en groter, en bleven regelgeving en tegenmacht ver achter.’

De push om nieuwe technologie te omarmen was groot, het was ook aantrekkelijk, en ‘kritische vragen over minder goede uitkomsten werden daardoor niet gesteld’. Daardoor is er veel technologie losgelaten die, stelt Schaake, het niet zo nauw neemt met allerlei principiële rechten zoals het recht op privacy. Er is macht weggelekt van publieke spelers naar deze bedrijven.

Marktmacht

Ook door hun omvang zijn de techbedrijven machtig, ‘marktmacht’ noemt Schaake dat. ‘Microsoft is qua beurswaarde te vergelijken met de economie van Frankrijk, de grootste tien Amerikaanse techbedrijven samen met die van de EU.’ Dat levert allerlei bedrijfsvoordelen op, bijvoorbeeld steeds vooraan kunnen staan bij het ontwikkelen van nieuwe technologieën – denk aan AI – én politieke invloed.

Techbedrijven trekken daarnaast taken naar zich toe, waarbij de balans van belangen doorslaat naar aandeelhouderswaarde, ten koste van publieke belangen. Schaake geeft het voorbeeld van ‘haar’ universiteit van Stanford. Midden in Silicon Valley, rijk en met computer science als grootste afdeling. Toch moeten de ingenieurs in opleiding bij bedrijven aan de slag als ze op het meest geavanceerde niveau met bijvoorbeeld AI-technologie willen werken. ‘Er is dus geen kennis op dat niveau beschikbaar in de publieke sfeer en in het publieke belang’, constateert Schaake.

Technologie met onbekende uitkomst

Regelgeving wordt ondertussen steeds lastiger. Hoe moet je bijvoorbeeld toezicht houden op AI, als de ervaring voor elke gebruiker anders is? Je kunt onmogelijk voor elk antwoord van ChatGPT nagaan welke bronnen gebruikt zijn, of er auteursrecht is geschonden, of er gediscrimineerd is. Dat geldt ook voor desinformatie op sociale media. ‘Hoe moeten beleidsmakers regels maken over technologie waarvan je nog niet weet wat eruitkomt? Maar door technologie meteen beschikbaar te stellen is er geen tijd om te kijken naar onbedoelde gevolgen.’

Nu is er de afgelopen jaren vrij ambitieus gewerkt aan Europese regelgeving. De Digital Services Act maakt socialemediabedrijven verantwoordelijk voor wat er gezegd mag worden op hun platform, de Digital Markets Acts moet monopoliegedrag tegengaan en de AI Act wordt nu geimplementeerd. ‘Het beeld is: In de VS bepaalt de markt, in China de staat en in Europa hebben we wetten’, zegt Schaake, ‘en daarover bestond een zekere trots: wij laten zaken niet uit de hand lopen.’

Toon verandert

Maar nu verandert de teneur weer naar minder reguleren, want al die regels zijn toch maar hinderlijk voor innovatie. Dat is niet toevallig, vermoedt Schaake, want de regering Trump heeft een aanvallende toon ten opzichte van Europese regulering, en techbedrijven hebben duidelijk gemaakt dat ze naar het Witte Huis rennen om te klagen als de EU moeilijk doet.

‘Een ongekende combinatie van dreiging en belangenverstrengeling’ noemt Schaake het. ‘Er is in Brussel en Den Haag veel discussie wat dit betekent voor onze veiligheid. Wat betekent onze gigantische technologische afhankelijkheid van de VS? Hoeveel grip hebben we zelf? Wat als technologie een instrument wordt in handen van de Amerikaanse staat?’

Veiligheidsvraagstuk

Kortom: de zorgen, risico’s en gevaren zijn all over the place. En toch, vindt Schaake, moeten we deze grimmige tijd zien als een kans. We moeten het momentum aangrijpen om te gaan investeren in eigen Europese technologie, waarin publieke waarden – zoals respect voor privacy, toegankelijkheid – van meet af aan geborgd zijn.

Een al langer bestaand economisch vraagstuk is nu ook een veiligheidsvraagstuk geworden. ‘We moeten dit moeilijke keerpunt aangrijpen om een betere situatie te creëren’, betoogt ze, en dat begint met ‘een diepe acceptatie van de realiteit’, die ‘afschuwelijk en levensgevaarlijk is’. Zij ziet geen ruimte om onszelf hieruit te onderhandelen: ‘Hier moeten we doorheen.’

Tekst: Edith van Gameren
Foto’s: Levien Willemse