De wereld beweegt. Dat heeft ze altijd al gedaan, maar in deze tijd is het voor veel mensen moeilijker om te bepalen wat ze met de wereld aan moeten. Wat betekent het voor jouw leven dat oorlogen dichterbij lijken te komen, dat AI steeds meer invloed krijgt en al die andere ontwikkelingen waar we mee geconfronteerd worden?

Sommige mensen lijken zichzelf vast te pinnen op stellige meningen en gaan vanuit hun schijnbaar rotsvaste overtuigingen het vocale gevecht aan met mensen die een andere onwrikbare zekerheid denken te hebben. Deze stemmen hoor je het hardst. Maar veel mensen weten het helemaal niet zo zeker. Hoe krijgt dit een plek binnen onze hogeschool? Hoe maak je dit bespreekbaar? Welke rol moet een school daar eigenlijk zelf in hebben? 

Meningsuiting is lastig in deze tijd. Er zijn heel veel mogelijkheden om je mening te uiten via social media, maar die media maken meningen nogal diffuus. Het is niet altijd duidelijk naar wie je precies je mening uit en met welk doel. De kans is aanwezig dat een anonieme toetsenbordkrijger met jouw mening aan de haal gaat en jou betrekt bij zijn bizarre complottheorie.  

En dan hebben we het nog niet eens gehad over de werkelijkheid. Die is momenteel ook lastig te volgen. Of ik moet het anders zeggen: de werkelijkheid was altijd al lastig te begrijpen, maar nu zijn er steeds minder mensen die kunnen doen alsof we ons in een rechte, opgaande lijn naar een onweerstaanbare toekomst bevinden. Voor de volledigheid noem ik even wat topics die veel mensen bezighouden: Gaza, Oekraïne, Syrië, Trump en de Verenigde Staten, het kabinet Schoof. 

Deze onderwerpen kunnen verhitte discussies opleveren, waarbij mensen heilig geloven dat hun eigen mening de Waarheid is. En als jouw eigen mening honderd procent waar is, omdat het voor jou onwrikbaar logisch is, dan moet de ander wel gek, dom, slecht of lui zijn als die een andere mening heeft. Ik begrijp de behoefte aan dit schema wel. Als je voelt dat alles begint te schuiven, dan wil je houvast en dan kunnen andere ideeën bedreigend overkomen. 

Hoe gaan we op Hogeschool Rotterdam om met deze situatie? Dat zal voor iedere docent, ieder team, iedere klas weer anders zijn. Maar als het spannend wordt – wanneer studenten en docenten publiekelijk gaan praten over dit soort onderwerpen – dan wil het college van bestuur ons graag wijzen op het document Controversiële en emotionele onderwerpen in de klas. Wat mij opvalt is dat dit document is opgesteld door de dienst Integrale Veiligheid van de hogeschool. Dat zegt veel over hoe tegen dit onderwerp aangekeken wordt. 

Het gesprek over ‘moeilijke onderwerpen’ wordt dan als een risico gezien en niet als een normaal gesprek over de (inderdaad moeilijke) realiteit die we met elkaar delen. Als je dit vanuit veiligheid benadert, dan is een gesprek een veiligheidsrisico. Een onwelgevallige mening vat je dan op als een veiligheidsincident.  

Ik wil niet zeggen dat er geen risico’s zijn (want die zijn er) en ook niets ten nadele van de veiligheidsdienst, want het is hun taak om aan onze veiligheid te denken. Maar als je het onderwerp zo benadert als hogeschool, dan ga je het moeilijke gesprek vanzelf als een veiligheidsprobleem zien.

En dat terwijl we een Instituut voor Sociale Opleidingen hebben – waar ik zelf voor werk – met een opleiding social work, een master begeleidingskunde en een master pedagogiek waarvan de core business zo’n beetje het voeren van maatschappelijke gesprekken is en het met elkaar in verbinding brengen van verschillende mensen. Waarom is die gesprekshandleiding niet opgesteld door ons, maar door de veiligheidsdienst?  

Zelf zie ik het gesprek als een ruimte waarin verschillende meningen een plek krijgen en – doordat ze met elkaar in contact komen – kunnen veranderen. In het onderwijs is dat erg belangrijk, want vrije meningsuiting is niet alleen belangrijk om gehoord te worden, maar ook om je eigen mening te kunnen vormen. Zonder dat gesprek is er geen goed onderwijs. En als je er zo naar kijkt, dan is elk gesprek op een bepaalde manier een ‘moeilijk’ gesprek.

Niet moeilijk vanwege een veiligheidsrisico, maar omdat de praktijk van meningsvorming niet altijd makkelijk is. Ik zie het als de kern van mijn vakmanschap als docent en van het leerproces van studenten. Niet als een incident dat beheerst moet worden.  

In mijn eigen klassen verschilt het nogal of studenten zelf actuele onderwerpen ter sprake brengen. Dat hangt onder andere af van wat studenten verwachten van de reactie van hun medestudenten en van mij.

In mijn filosofielessen vraag ik bijvoorbeeld altijd aan studenten over welke onderwerpen zij graag willen praten en schrijven. Het is al een paar keer voorgekomen dat iemand dan zei dat ze het graag over Gaza wilde hebben, maar dat ze dat toch maar niet deed omdat ze dacht dat haar gedachten daarover verkeerd zouden vallen en niemand haar zou begrijpen.

Ik vraag dan meteen of ze die aanname zou willen testen: ‘Laten we eens kijken hoe anders jouw gedachten zijn dan die van je medestudenten’. In alle gevallen bleken die gedachten helemaal niet zo anders te zijn, maar waren er wel interessante verschillen in nuance.

Op deze manier sla ik twee vliegen in één klap: we kunnen praten over een heel belangrijk en actueel onderwerp en we onderzoeken onze eigen gedachten en aannames. Ik hoef als docent dan niet per se op de inhoud van de mening in te gaan, maar we bespreken wel of een gedachtegang logisch, consequent, feitelijk juist, waarachtig en ethisch juist is. 

En soms breng ik zelf een onderwerp naar voren. Afgelopen week heb ik een hoorcollege gegeven over Andrew Tate en de manosphere. Ik heb een stuk van een interview met hem laten zien en een paar uitspraken over mannen en vrouwen op het scherm gezet (zoals: ‘vrouwen zijn incompetent en vaak eigenlijk nauwelijks bij bewustzijn’) en toen aan de klas gevraagd wat zij hierover konden zeggen vanuit de kernwaarden van het sociaal werk.

Ook hier – net als bij het gesprek over Gaza – geef ik de studenten een ‘omweg’ om over het onderwerp te praten. We gaan in eerste instantie niet direct in op de inhoud, maar via de omweg van beroepswaarden, of het onderzoeken van aannames. Dat maakt het soms makkelijker voor studenten om mee te praten en dan is het aan hen om te bepalen of het gesprek nog een stap verder kan gaan. 

Ik heb overigens zelf nog aardig wat te leren als het gaat om het begeleiden van dit soort gesprekken. Ik sla een gesprek soms helemaal dood door een verkeerd gestelde vraag, of wat dan ook. Maar dat benoem ik dan, omdat ik vind dat studenten moeten begrijpen hoe moeilijk het kan zijn om de juiste woorden te vinden en dat je elkaar daar een beetje bij moet helpen soms.  

Ik ga ervan uit dat als ik open ben en door mijn houding duidelijk maak dat studenten hun mening mogen geven, dan voelen studenten die ruimte en dat geeft lucht. Ik ben daarbij wel duidelijk over de regels en het doel van het gesprek. Eigenlijk is mijn boodschap altijd: jouw mening mag je hebben, maar je moet hem ook niet te serieus nemen! Het is maar een mening en die moet je eerst onderzoeken, voordat je anderen ermee de maat gaat meten.

Bij mij in de klas moet het denken in beweging zijn, anders is het geen denken. Dat maak ik mijn studenten (hopelijk) wel duidelijk en meestal kunnen ze daar goed mee overweg. Volgens mij moeten we onze studenten leren om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor een veilige gespreksruimte. Dat doe je door heel veel ‘moeilijke’ gesprekken te voeren met ze.