Eén van de vier kernwaarden van de Hogeschool Rotterdam is rechtvaardigheid. Dat is een onderwerp dat me nogal bezighoudt. Het is één van de kernwaarden van het beroep sociaal werk, waar ik mijn studenten toe opleid. Het is een centraal begrip in de minor ecorechtvaardigheid en speelt een belangrijke rol in het lectoraat De stem van kinderen in de pleegzorg. Ik ben aan beide verbonden en ik ben dus blij dat mijn werkgever het ook belangrijk vindt.

Zolang rechtvaardigheid alleen maar een abstracte waarde blijft, maar geen handen en voeten krijgt, zegt het allemaal niet zoveel. Dus we kijken even wat er in de strategische agenda 2023 – 2028 gezegd wordt over wat de hogeschool verstaat onder rechtvaardigheid: ‘We geven studenten toegang tot gelijke maatschappelijke kansen, op basis van talenten en ambities. Ons onderwijs en praktijkonderzoek draagt bij aan het verkleinen van kansenongelijkheid’.

Met die eerste zin wordt hopelijk niet bedoeld dat we op basis van het talent en de ambitie van studenten bepalen of ze al dan niet toegang tot kansen krijgen. Maar wat er dan wél mee wordt bedoeld, is me niet helemaal duidelijk, want veel meer valt er niet te vinden. De ene abstracte waarde wordt toegelicht aan de hand van andere abstracte waarden: gelijkheid, kansen, inclusie. We zullen op deze manier nooit weten of de hogeschool ook echt naar deze kernwaarde handelt. Het blijft allemaal nogal vaag, dus laat ik proberen het wat concreter te maken.

Vaak wordt rechtvaardigheid gezien als een taart die eerlijk verdeeld moet worden. Iedereen moet ongeveer een even grote taartpunt krijgen, want anders is het niet eerlijk. Of iedereen moet krijgen wat die nodig heeft, dat kan ook. Maar hoe dan ook wordt de rechtvaardigheid gezocht in wat iedereen uiteindelijk krijgt. In het geval van onze hogeschool is dat: toegang tot maatschappelijk kansen. Ik vind dat praten over kansen altijd zo voorwaardelijk klinken. Als iets vluchtigs dat je op het juiste moment moet pakken, want anders is het ook zo weer weg. Het klinkt gewoon niet als iets waar je recht op hebt, maar meer als iets dat je eerst nog moet verdienen.

In de theorie over rechtvaardigheid wordt (onder andere) onderscheid gemaakt tussen distributieve rechtvaardigheid (het verdelen van ‘taartpunten’) en procedurele rechtvaardigheid. Die laatste gaat over de manier waarop de taart verdeeld wordt. Maar hier moet ik de taartenmetafoor maar even loslaten.

Procedurele rechtvaardigheid gaat over de manier waarop mensen worden behandeld door gezagsdragers en hun vertegenwoordigers. In onze school betekent dat: hoe gaan wij met studenten om? Maar ook: hoe gaat de school als werkgever met werknemers om?

De manier waarop mensen worden behandeld door gezagsdragers is niet alleen maar een prettige extra, maar net zo’n belangrijk aspect van rechtvaardigheid als wat zij uiteindelijk krijgen. Om toch nog heel eventjes naar de taart terug te keren: als jij een even grote taartpunt krijgt toegeschoven, maar je krijgt er ook een denigrerende opmerking bij, dan is dat alsnog onrechtvaardig.

Er worden in de literatuur 4 punten genoemd van een rechtvaardige institutie:

1. Mensen moeten op een eerlijke en respectvolle manier behandeld worden. Dus geen intimidatie en powerplay, geen voortrekkerij, geen scheldkanonnades.

2. De beslissingen die genomen worden moeten neutraal en unbiased zijn. Beslissingen moeten dus in het belang van zoveel mogelijk mensen zijn en die moeten dat ook kunnen herkennen. Vooroordelen en al teveel aannames moeten voorkomen worden. Rechtvaardige instituties moeten mechanismen inrichten om dit mogelijk te maken.

3. De motivatie van de gezagsdragers moet betrouwbaar zijn. Dus niet ja zeggen en nee doen, of tegenstrijdige boodschappen geven waardoor mensen niet meer precies kunnen weten wat je bedoelt.

4. Degene over wie een beslissing wordt genomen moet een stem krijgen in de interactie met gezagsdragers. En dat betekent echte invloed en niet nog even wat mogen zeggen als de beslissing eigenlijk al is genomen. Dit vraagt ook om een houding waarbij er echt geluisterd wordt.

Het zou mooi zijn als er in woord en in daad langs zulke lijnen handen en voeten wordt gegeven aan wat op papier zo prachtig onze kernwaarde rechtvaardigheid heet. Wie deze schoen past, die trekke hem aan.