Hoe vind je als pas afgestudeerde je weg op een arbeidsmarkt die razendsnel verandert? Volgens onderzoeker en docent Sjoerd Gerritsen wringt het huidige onderwijssysteem: het vraagt om proactiviteit, maar biedt daar weinig ruimte voor. In zijn promotieonderzoek laat hij zien hoe dit studenten belemmert bij de stap naar werk en wat hen juist wél kan helpen.

Een voorbeeld uit zijn onderzoek blijft hem bij. Een pas afgestudeerde werknemer krijgt tijdens een gesprek met zijn manager de vraag: ‘Waarom ben je hier eigenlijk?’ De jongeman staat met zijn mond vol tanden. Hij heeft gestudeerd, stage gelopen en een baan gevonden, maar nooit echt stilgestaan bij wat hij wilde of waar hij naartoe werkte. ‘Het lijkt alsof studenten goed voorbereid zijn’, zegt Gerritsen. ‘Maar veel van hen zijn erg zoekende als ze de arbeidsmarkt opgaan.’

Dat is de kern van zijn onderzoek. Hogescholen verwachten dat studenten initiatief nemen en zelf richting geven aan hun ontwikkeling, maar het onderwijssysteem is sterk gestructureerd. Opleidingen schrijven nauwkeurig voor wat studenten wanneer moeten doen. Tegelijkertijd verandert de arbeidsmarkt sneller dan opleidingen kunnen bijhouden. Tijdelijke contracten zijn voor veel jongeren de norm en technologische ontwikkelingen zoals AI zorgen ervoor dat functies verdwijnen of ingrijpend veranderen.

Naam: Sjoerd Gerritsen

Opleiding: Team DOO – Discipline Overstijgend Opgavegericht Onderwijs

Titel onderzoek: Imagining Wonderland: Toward Proactive Sustainable Careers in Times of Transition

Hoopt te promoveren in: 2026

Wat is een duurzame loopbaan?

Bij het woord loopbaan denken we al snel aan het vinden van de juiste baan. Volgens Gerritsen is dat te beperkt. Een duurzame loopbaan betekent dat iemand gelukkig, gezond en productief kan functioneren in alle contexten die werk raken: thuis, op school, op de arbeidsmarkt en in de samenleving. ‘Studenten komen uit een gestructureerd systeem’, zegt hij. ‘Daarna belanden ze in een chaotische markt. Hoe blijf je dan staande en houd je koers?’

Na het afstuderen is er bovendien niet langer één rechte route. Veel loopbanen verlopen “meanderend”. Afgestudeerden moeten stap voor stap ontdekken wat bij hen past en durven bijsturen. Reflecteren, leren van ervaringen en je aanpassen wordt minstens zo belangrijk als vakinhoudelijke kennis.

‘Een student die heel proactief aan zijn scriptie werkt, volgt vooral de regels van het curriculum. Dat laat discipline zien, maar is niet per se zelf geïnitieerd of toekomstgericht.’

Proactief zijn, maar hoe dan?

Veel hogescholen formuleren de ambitie dat studenten ‘proactief’ moeten zijn. In zijn onderzoek ontdekte Gerritsen dat dit begrip in het hbo lastig te definiëren en nauwelijks te meten is. In theorie gaat het om zelf geïnitieerd, toekomstgericht gedrag dat iets verandert aan de bestaande situatie. In de praktijk werkt het onderwijs vaak precies andersom. ‘Het is een systeem waarin precies staat wat je wanneer moet doen’, zegt hij. ‘Een student die heel proactief aan zijn scriptie werkt, volgt vooral de regels van het curriculum. Dat laat discipline zien, maar is niet per se zelf geïnitieerd of toekomstgericht.’ Zo ontstaat een spanningsveld tussen ambitie en praktijk.

De onderwijsfabriek

Onderwijsdeskundige Ken Robinson noemde dit de ‘onderwijsfabriek’. Gerritsen herkent zich in dat beeld. ‘Zolang studenten op een soort lopende band staan, komen ze wel aan het einde als afgestudeerde professional, maar leren ze onvoldoende om zelf richting te kiezen. Het systeem biedt weinig ruimte om te verdwalen, te onderzoeken of keuzes te maken buiten het curriculum.’

Uit zijn interviews blijkt hoe groot de verschillen tussen studenten zijn. De jongeman uit het eerdere voorbeeld realiseerde zich pas laat dat hij weinig bewust had nagedacht over zijn keuzes. Maar Gerritsen sprak ook afgestudeerden bij wie het anders liep. Zo voelde een studente tijdens haar opleiding al dat de commerciële sector niet bij haar paste. Ze verkende andere opties, stuurde bij en vond uiteindelijk een functie bij de overheid die beter aansloot bij haar waarden. ‘Dat is duurzame loopbaanontwikkeling’, zegt Gerritsen. ‘Niet lineair, maar wel bewust.’

‘Meer flexibiliteit geeft studenten ruimte om te ontdekken, te falen en bewuste keuzes te maken. Daar begint echte loopbaanontwikkeling.’

Hoe kan het anders?

Volgens Gerritsen zijn er twee belangrijke knoppen waar het hoger onderwijs aan kan draaien. De eerste is de bekostiging, die sterk stuurt op studietempo en diploma’s. De tweede is de accreditatiecultuur, met rigide eisen die weinig ruimte laten om af te wijken van het standaard curriculum. ‘Meer flexibiliteit geeft studenten ruimte om te ontdekken, te falen en bewuste keuzes te maken. Daar begint echte loopbaanontwikkeling.’

Zijn ideaalbeeld is onderwijs waarin studenten meer vrijheid hebben om hun leerroute vorm te geven en waarin reflectie zwaarder weegt dan het afvinken van leerdoelen. ‘We zouden studenten hier beter bij moeten ondersteunen’, besluit hij. ‘Niet door ze te sturen, maar door ze te leren sturen.’

Tekst: Karst Oosterhuis
Foto’s: Darice de Cuba