| 
|
Serge Feldmann was van 2011 tot 2024 studentendecaan op de HR en is nu senior beleidsadviseur studentenwelzijn. Hij blogt om de wereld een klein beetje te helpen veranderen. Zijn eerdere blogs lees je hier.
Foto: Paul van der Blom
In haar recente rapport wijst de Onderwijsraad onder meer op aandacht voor zingeving in het onderwijs. Dit zou een passend antwoord zijn op de groeiende mentale problemen en existentiële vragen onder studenten. Vooralsnog zie ik veel schrikreacties, terugtrekkende bewegingen en zelfs verontwaardiging in het onderwijs over dit thema.
Rond ‘zingeving’ blijkt een groot aantal associaties te bestaan die leiden tot onzekere, angstige en soms bozige reacties. ‘Ik zie het niet als mijn rol om het te hebben over de zin van het bestaan’, hoorde ik in verschillende variaties voorbij komen. En van opmerkingen als: ‘Religie en spiritualiteit kunnen ze toch prima buiten de hogeschool vinden?’, heb ik ook al een paar kwartetjes. ‘Mijn studenten zitten helemaal niet te wachten op dat soort gesprekken!’, staat ook in de top 3.
Ik begrijp die reacties heel goed. Ze stippen ook precies aan waar het hem (nog) aan ontbreekt. Allereerst een eenduidige definitie en begrip van zingeving in relatie tot de onderwijscontext. Dan een daaruit volgend kader dat – passend bij verschillende typen opleidingen en studentpopulatie – helpt om hier invulling aan te geven. En tot slot wellicht het belangrijkste: toereikende professionalisering. En vooral dat laatste is vaak kind van de rekening. In toch al knellende bezettingen en (aanstaande) bezuinigingen worden vooral de kortetermijnkeuzes gemaakt. Professionalisering lijkt dan vaak weliswaar belangrijk, maar niet urgent. En ja, van uitstel komt vaak afstel.
Tegelijk onderschrijf ik het advies van de Onderwijsraad in dit geval volledig. Zingeving is niet alleen een actief ingrediënt voor welzijn en vermoedelijk ook voor studie- en studentsucces, het draagt in belangrijke mate bij aan de hoeveelheid veerkracht, weerbaarheid en vitaliteit volgens divers wetenschappelijk onderzoek. Aangezien Hogeschool Rotterdam beoogt die eigenschappen nadrukkelijk te willen ondersteunen en ontwikkelen, en actief en zichtbaar bij te dragen aan de vitale gemeenschap, is het een no-brainer dat we het advies van de Onderwijsraad ook als hogeschool onderschrijven.
Maar dan dus de daden. En daar wordt het complex. Misschien kun je stellen dat we als hogeschool zelf even midden in een zingevingsvraagstuk zitten, mede onder druk van bezuiniging, reorganisatie en een duurzame stagnering van de instroom. En die context, samen met gevoelens van onzekerheid en onduidelijkheid over de toekomst, maken de verschillende reacties die ik eerder noemde best begrijpelijk. De meaning-maintenace benadering van Baumeister & Michael verheldert dit. Wanneer duidelijkheid en zekerheid ontbreken, ontstaat existentiële spanning. De boodschap lijkt dus vooral op die boodschap die je in het vliegtuig krijgt over de mondkapjes bij een noodgeval: help eerst uzelf, voordat u anderen helpt.
De redactie waardeert het als je onder je eigen naam reageert.
Lees hier alle details over onze spelregels.
Helemaal met je eens Serge. Een beetje handelingsverlegenheid zal ongetwijfeld meespelen als we het over een dergelijk ongedefinieerd begrip hebben. Zingeving is wat mij betreft de basis vanwaar en waartoe je je verhoud als je levensbelangrijke keuzes maakt. Zoals welke studie je kiest en wat dat vak buiten imago, salaris etc. allemaal met zich meebrengt.
De aanname kan zijn dat ik vanuit verpleegkunde misschien makkelijker kan praten, want ethiek en knelpunten genoeg waartoe je je als aankomend verpleegkundige moet verhouden en betekenis aan kunt geven waardoor je je verbonden voelt met het vak, je cliënten of je collega’s. Maar is dat geen bal voor open doel?
Juist bij studierichtingen waar je (lees ‘ik’; vanuit mijn denkkader) dat niet verwacht zou dit heel relevant en krachtig kunnen zijn. Voor elke studierichting geldt dat je er bijna niet omheen kunt dat jouw stage en latere werk sociaalmaatschappelijke gevolgen heeft. Hoe verhoud je je daar dan toe, hoe verbind je je aan je vak, hoe wil je je profileren en met welke (maatschappelijke) boodschap? Wil je dat überhaupt?
Vragen vragen vragen…. maar we blijven ze stellen.
In zijn blog geeft Serge een persoonlijk getinte samenvatting van één aspect (zingeving) uit het rapport Welzijn en Onderwijs. De belangrijkste aanbeveling van de Onderwijsraad raakt toch net een ander vraagstuk dan de ‘zingeving’ uit de blog van Serge. Juist deze aanbeveling verdient volop onze aandacht!
De Onderwijsraad benadrukt dat het onderwijs anders om moet gaan met mentale gezondheidsproblemen van onze studenten: wegkomen uit de zorggerichte, individuele benadering die vanuit de gezondheidszorg stilzwijgend en dominant het onderwijs is binnengeslopen. Door deze benadering van welzijnsproblemen wordt het onderwijs overvraagd en onderbenut. Terug naar een breder perspectief waarin het onderwijs, en dus docenten de opdracht hebben het welzijn (waaronder zingeving) van jongeren als belangrijk onderdeel te zien van pedagogiek en didactiek. In de klas moeten studenten zich gezien en uitgedaagd voelen, succeservaringen opdoen en structuur en gemeenschappelijkheid ervaren. Betekenisvolle relaties in de klas!
De aanbeveling om studentenwelzijn veel meer dan nu te benaderen vanuit goed onderwijs sluit niet aan op de visie die Hogeschool Rotterdam vorig jaar heeft vastgesteld t.a.v. studentenwelzijn. HR stelt in deze visie een individueel-diagnostische aanpak voor, waarbij “how to handle life” cursussen losstaande onderdelen moeten gaan uitmaken van alle curricula en van het professionaliseringsaanbod. De Onderwijsraad zet hier dus een ander perspectief tegenover.
Het zou ons sieren als we binnen HR de aanbevelingen van de Onderwijsraad oppakken en een dialoog organiseren tussen de voorstanders van beide benaderingen! Onze Kennisbasis Onderwijskwaliteit, opgesteld door onze lectoren pedagogiek en didactiek, biedt een mooi startpunt voor discussie over de benadering die de Onderwijsraad voorstaat!
Het lijkt mij mooi om bij die dialoog die Arian voorstelt, dan ook het boek Professionele Identiteit van onze voormalig collega Annemiek Grotendorst te betrekken. Professionele zingeving komt hierin uitgebreid aan de orde. Te downloaden via file:///C:/Users/PluGC/Downloads/file_6e636449-d617-458a-a695-7eab6c6b6df7_Grootendorst-Professionele-Identiteit-ontwikkelen-gedurende-de-hbo-opleiding-een-handreiking-voor-hbo-opleidingen-die-loopbaangericht-willen-opleiden%20(2).pdf
@Ariane:
Dank voor je reactie!
Eerder heb ik ook gereageerd op een Linked-in post waarin je een soortgelijk punt aanstipte. Daarin heb ik ook aangegeven dat die lezing niet klopt met de realiteit. Wij hebben meegewerkt aan het rapport van de Onderwijsraad met input. Wat betreft de visie: deze is tot stand gekomen i.s.m. studenten, directies, platform studentbegeleiding en afgevaardigden van een aantal lectoraten en volgt tevens de koers van het Landelijk Netwerk Studentenwelzijn (ECIO/Trimbos).
De visie beschrijft inderdaad dat er integraal en preventief inspanning moeten zijn om studentenwelzijn te ondersteunen en ontwikkelen. Er staat nergens dat dit (enkel) individueel en op basis van een medisch model gebeurt. Integendeel zelfs. Het plan van aanpak bij de uitrol ervan beschrijft onder meer dat er zo veel mogelijk vanuit de positieve psychologie wordt gewerkt en gaat uit zowel individuele als groepsbenadering. Daarnaast is de bedoeling dat – in de uitwerking en borging – helder wordt hoe juist welzijn als onderdeel van begeleiding en als onderwijsuitkomst gestalte kan krijgen,
Daarnaast valt me op dat je de blog anders verstaat dan hij is bedoeld. In dit blog stip ik puur aan wat een enkel woord kan triggeren. Dat er direct allerlei associaties bestaan bij mensen die geen recht doen aan wat er wordt bedoeld of hoe dat vorm krijgt. En dat het dus van groot belang is dat je die aspecten goed met elkaar helder krijgt en hebt.
Van mij uit in ieder geval alvast de uitnodiging om verder met elkaar in gesprek te gaan.
@Margo: haar boek wordt ook gebruikt bij de verdere uitrol!
@Serge.
Ook jij dank voor je reactie! Mijn punt is dat in de HR-visie studentenwelzijn “programma’s, interventies en online modulair onderwijs” noemt als concrete invulling hoe wij studentenwelzijn integraal onderdeel van het onderwijs willen laten zijn. Die interventies richten zich op o.a. zelfvertrouwen, veerkracht, vitaliteit van individuele studenten vanuit de gedachte dat we zo preventief uitval tegen kunnen gaan. De term individueel-diagnostisch impliceert niet direct een medisch model, maar wel dat welzijnsproblemen gezien worden als op de eerste plaats individueel mentale gezondheidsproblemen. Dit is wat ik teruglees in de HR-visie en waar mijn oproep uit voortkomt om, met dit rapport in de hand, nog eens kritisch met elkaar de dialoog te voeren. Tegenover zo’n ‘naar binnen gerichte – werk aan jezelf’ visie op studentenwelzijn staat een visie waarin studenten – naar Biesta – in hun opleiding collectief ondersteund worden in hun weg naar volwassenheid en toegerust worden om een zeker bestaan op te bouwen. Om zo – in de opvatting van de Onderwijsraad – uit te komen op onderwijs dat de blik naar buiten centraal stelt en zo de basis legt voor welzijn. Cursussen gericht “how to handle life” als onderdeel van het curriculum passen daar dus niet goed in.
Je hebt een punt als je schrijft dat ik je blog anders interpreteer dan jij bedoelt. Blijft staan dat het rapport van de Onderwijsraad zeer aanbevelingswaardig is en mij fascineert omdat de aanbeveling zo goed past in de beweging die we de afgelopen jaren onder andere in het GOS-programma en met de expertisekringen van de lectoren onderwijskwaliteit binnen HR op gang hebben willen brengen.
@Arian,
Ik snap wat je zegt Arian. Het is en wordt en/en, niet of/of. Dat is ook het Integrale aspect. Daarnaast zijn we bij de uitrol aangesloten op al het goede dat al is bereikt en opgeleverd. Dus ook wat betreft onderwijskwaliteit, wat er in het GOS traject is geleerd, PI, etc. Ook de onderwijsvisie, actieplan D&I, kennisbasis onderwijskwaliteit & studiesucces worden meegenomen. Er wordt nauw samengewerkt met o.a. CTL, Kenniskring Studentenwelzijn (waarin leden van o.a KCTO en KCZI), Kopzorgenraad/studenten.
Gaan we iedereen en/of interne en externe adviezen altijd 100% kunnen waarmaken/verzilveren: dat moet de tijd gaan leren. Er zijn ook veel factoren die spms belemmerend kunnen werken. Maar het streven is er.
Die uitnodiging om er nog eens verder over uit te wisselen en toelichten blijft staan!
Zeker weten is zingeving een belangrijk vraagstuk voor jongeren! ieder mens heeft momenten dat je je afvraagt wat ertoe doet, en dat geldt ook als je jong bent. Mijn lessen over zingeving start ik dan ook vaak met ‘Waar ben je vanmorgen je bed voor uitgekomen?’ en dan vraag ik wel door als een student antwoordt ‘omdat de wekker ging’. Als je dit vraagt aan studenten gaat het al gauw over wat zij willen bereiken, wie voor hen belangrijk zijn en waaraan zij willen bijdragen. Dat kan klein zijn, maar soms ook verrassend groot. En in dat gesprek heb je dan meteen alle belangrijke dimensies van zingeving besproken (Purpose, significance en coherence – Martela & Steger). Voor sommige mensen gaat zingeving ook over spiritualiteit of religie, maar het is dus een veel breder begrip, dat moet wel eerst duidelijk worden om de irritatie op te lossen. Ik ben het overigens eens met de blik ‘naar buiten’. Uit onderzoek (ook dat van ons bij KCZI) blijkt zingeving ook vaak te gaan over wat je voor een ander wilt betekenen. Het gaat over het verschil tussen een ‘leuk leven’ (geluk: ik-gericht) of een ‘goed leven’ (zingeving: gericht op de ander of de wereld). En dat sluit dan weer mooi aan bij de maatschappelijke opgaven van de HR. Misschien kunnen we samen met studenten onze blik verruimen.