Dat studenten bij studieopdrachten nogal eens gebruikmaken van ChatGPT of andere AI-tools is geen nieuws. Interessant is de vraag in hoeverre het is toegestaan. En: wanneer oordeelt de examencommissie dat het om fraude gaat? En hoe kijkt het college van beroep voor examens (CBE) er tegen aan?

Afgelopen najaar behandelde het CBE – waar studenten naartoe kunnen stappen als ze het niet eens zijn met het oordeel van de examencommissie – twee zaken van twee derdejaarsstudenten vastgoedkunde. Volgens de examencommissie van die opleiding pleegden de studenten bij het in groepsverband schrijven van een adviesrapport fraude.

‘Woordgebruik niet passend’

De docent schakelde de examencommissie in ‘omdat het woordgebruik’ in het ingeleverde rapport ‘niet passend is voor een derdejaarsstudent en de inhoud niet in lijn is met de inhoud van de lessen en het boek’.

Daar ging de examencommissie in mee want, staat in de schriftelijke uitspraak, ‘zo is de inhoud van de alinea’s over de verschillende soorten ethiek nog nooit eerder aan bod geweest tijdens de opleiding en niet in lijn met derdejaarsstudenten hbo’. En verder: ‘Ditzelfde geldt voor de alinea’s over intrinsieke motivatie. Ook zijn de conclusie en aanbevelingen te algemeen geformuleerd en sluiten niet goed aan bij de opdracht’.

‘Wat AI produceert is iedere keer uniek’

Voorheen kon de docent – en ook de examencommissie in sommige gevallen – met behulp van plagiaatscanner Ephorus de harde conclusie trekken dat de student ergens stukken tekst had gepikt. Als je gebruikmaakt van een AI-tool lukt dat niet. ‘Dat wat AI produceert, is iedere keer uniek, dat maakt het lastig’, verklaart de secretaris van het CBE van de HR.  

Bij een vermoeden van fraude moet de examencommissie daar onderzoek naar doen, een zogenoemd zienswijzegesprek met de student maakt daar deel van uit. Daarnaast bestaat er een Authenticiteitsgesprek dat wordt gevoerd door de docent en het liefst in bijzijn van de examencommissie. En kan plaatsvinden voordat je als docent een vermoeden van fraude meldt. ‘Dit zogenoemde authenticiteitsgesprek is bedoeld om antwoord te krijgen op de vraag “Is het jouw werk?”,‘ vertelt de CBE-secretaris. Het komt voor dat de student op dat moment door de mand valt omdat hij niet snapt waar het ingeleverde werk over gaat.

Maar meestal is het minder duidelijk en kan de examencommissie het harde fraude-oordeel niet geven. Daarbij staat de student sinds enkele jaren juridisch sterker dan daarvoor vanwege een uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, waar landelijke studentzaken sinds 2023 onder vallen.

Fraude moet ‘buiten redelijke twijfel’ zijn

Genoemde uitspraak stelt dat onregelmatigheden en fraude ‘buiten redelijke twijfel’ moeten worden vastgesteld. Een sterk vermoeden dat een student een opdracht (deels) niet zelf heeft gemaakt, is dan onvoldoende.

De passage ‘buiten redelijke twijfel’ zien we sinds vorig jaar ook terugkomen in de uitspraken van het CBE van de Hogeschool Rotterdam. Ook in de zaken die de twee eerdergenoemde vastgoedstudenten bij het CBE aanspanden na het fraudeoordeel van hun examencommissie.

‘Onvoldoende specifiek gemotiveerd’

Het CBE blijkt daarin niet overtuigd over het ‘niet passend woordgebruik’ en over ‘conclusies die te algemeen geformuleerd zijn en niet goed aansluiten bij de opdracht’. In de ogen van het beroepscollege heeft de examencommissie ‘onvoldoende specifiek gemotiveerd waarom er sprake is van fraude’.

Gevolg is dat de aantekening ‘fraude’ uit de studentendossiers in Osiris moeten worden gehaald, en uiteraard vervalt ook de sanctie dat de studenten niet mochten deelnemen aan de eerstvolgende tentamengelegenheid.

Regels niet bij alle opleidingen hetzelfde

De vraag blijft: in hoeverre mag je ChatGPT en andere AI-tools gebruiken voor een studieopdracht? Dat is niet bij alle opleidingen van de HR hetzelfde, ziet de CBE-secretaris. ‘In veel cursushandleidingen is een paragraaf opgenomen over hoe je AI mag inzetten. Soms mag het niet, bij andere opleidingen mag je bijvoorbeeld alleen een tekstprogramma dat de spelling controleert gebruiken. Maar als een student getoetst moet worden op z’n kennis van de Nederlandse grammatica kan ik mij voorstellen dat die geen gebruik mag maken van een taalprogramma.’

ChatGPT vragen om voor je studieopdracht je bronnenlijst te structureren, wordt toegestaan als dat staat vermeld in de cursushandleiding. De CBE-secretaris vertelt over een zaak waarbij een student ChatGPT had gevraagd zijn bronnenlijst te maken ‘Dertig procent van de bronnen bleek niet te kloppen. In zijn geval mocht hij ChatGPT gebruiken maar je moet vervolgens natuurlijk wel de bronnenlijst checken. Dat was niet gedaan’. De examencommissie en de student schikten deze zaak overigens.

‘Foutloos Engels is een weggevertje’

Om niet door de mand te vallen, en niet van fraude beschuldigd te worden, is het dus verstandig om dat wat je via AI vindt te controleren. Een ander advies is om het materiaal niet direct te kopiëren. ‘Foutloos Engels is een weggevertje’, zegt student Jesse in het NRC-artikel ‘Studeren met ChatGPT is de norm…’. ‘Ik móet de teksten die ChatGPT geeft, wel omschrijven in mijn eigen woorden. Als ik ineens in foutloos Engels een paper inlever met een hoop gedachtestreepjes (veel gebruikt in ChatGPT, red,) erin, gaan ze twijfelen. Als ik de week erna met gebroken Engels in het college zit, gaat dat natuurlijk niet. Docenten zijn niet gek.’

Dat het gebruik van AI-tools zo lastig te bewijzen is, zet het onderwijs ook aan het denken over manieren van toetsen. De secretaris van het CBE: ‘Als docent moet je je dat afvragen. Bij toetsen op grammatica zou je bijvoorbeeld de studenten in een klaslokaal kunnen laten zitten en hen daar een ouderwets opstel laten schrijven. En misschien moet je vaker werken met mondelinge toetsen’. 

En als je wel vraagt om werkstukken en rapporten, zal de student daarbij ook moeten aangeven waar en hoe hij AI-tools heeft gebruikt, iets dat her en der ook al een regel is.

‘Vastleggen eigen denkstappen moet verplicht worden’

Het vastleggen van het leerproces moet ‘een harde eis’ worden’, zegt de Leidse hoofddocent Jeroen Touwen daarover in NRC (‘Wat zijn scripties waard, nu AI meeschrijft?’): ‘Eindprojecten moeten zich meer gaan richten op het tonen van het denkproces en minder op het oppoetsen van het taalgebruik. Als AI steeds meer kan, moet het vastleggen van de eigen denkstappen een verplicht procesonderdeel worden’. 

Want uiteindelijk draait het om het (toetsen van het) kennen en kunnen van de student, iets dat met AI onder druk staat omdat het, anders dan eerdere innovaties als rekenmachines en spellingcontroles, in staat is zelf ideeën, argumentaties en teksten voort te brengen. ‘Daarmee’, benadrukken de auteurs van het laatstgenoemde NRC-artikel, ‘ondermijnt zij het ontwikkelen van allerlei vaardigheden die juist centraal staan in het hoger onderwijs.’

Tekst: Jos van Nierop
Illustratie: Demian Janssen