Overal hoor ik het: studenten, docenten, beleidsmakers, allemaal zoekend naar zekerheid. Centrale beleidskaders, rubrics, protocollen, recepten voor succes. Alsof onderwijs een kookboek is. Wat betekent dat voor leren? Voor eigenaarschap? Voor verantwoordelijkheid? En voor de veerkracht die de HR studenten wil meegeven?

In de dagelijkse praktijk schuurt het bij mij, telkens weer, als ik hoor: ‘Is dit goed?’, ‘Wat wilt u precies dat ik doe?’ Het zijn eigenlijk geen vragen maar reflexen in een cultuur die studenten heeft afgeleerd risico’s te nemen en zelf na te denken. Een cultuur waarin docenten net zo hard snakken naar bevestiging. Een systeem dat zekerheid idealiseert, en daarmee verantwoordelijkheid ondermijnt.

Zelf ben ik niet van de formats. Niet van de afvinklijstjes. Ik ben van de pedagogiek. Van de ontmoeting. Van de mens. Van de ruimte waar leren werkelijk ontstaat. Want eigenaarschap ontstaat niet in formats, maar in het durven handelen in het moment. Daar begint onderwijs.

Denken in rendement leidt tot volgzaamheid

We roepen hard over eigenaarschap, persoonsvorming en het ontwikkelen van een professionele identiteit, maar vervolgens timmeren we de ruimte dicht met regels en controle. Dit leidt tot volgzaamheid in plaats van betrokkenheid. Studenten vragen voorspelbaarheid. Docenten zoeken erkenning. Het systeem eist rendement. Resultaat? Onderwijs dat maatschappelijke betrokkenheid, een kritische onderzoekende houding en hoge verwachtingen belooft, maar volgzaamheid oplegt. Want hoeveel verantwoordelijkheid kun je nemen als de kaders al vastliggen in rubrics?

In sommige opleidingen smoort de fixatie op protocollen vaak elke pedagogische ruimte. In andere opleidingen dreigt zorg te verworden tot het afvinken van lange lijsten met leerdoelen en criteria. Maar verantwoordelijkheid leer je niet door alles voor te kauwen. Verantwoordelijkheid leer je door ruimte te laten, ruimte om te kiezen, ruimte om te falen, ruimte om te onderzoeken.

Hoe zouden we het anders kunnen doen?

Het curriculum zelf biedt echt wel mogelijkheden. In het hoger onderwijs heeft iedere opleiding ook de opdracht om aan oordeelsvorming, communicatie en samenwerking te werken. Dáár ligt ruimte. Niet als extra, maar als kern. Niet als luxe, maar als opdracht. Kunnen we die ruimte echt benutten? Durven we dat te doen?

Onderwijs is geen neutrale overdracht

Laten we eens kijken wat een aantal pedagogen hierover zegt.
Van Manen, een Nederlands-Canadese pedagoog en filosoof, spreekt over pedagogische tact: het durven handelen in het moment, ook wanneer er geen zekerheid is. Pedagoog en onderwijsfilosoof Gert Biesta spreekt over subjectificatie: leren omgaan met vrijheid, verantwoordelijkheid en verschil. Van Kan, lector Pedagogische professionaliteit van leraren op de HR, spreekt over professionaliteit: het voortdurend afwegen van wat nodig is, in plaats van blind formats volgen.

Ik voeg daar mijn overtuiging aan toe: onderwijs is in essentie relationeel. Leren voltrekt zich niet in het afvinken van leerdoelen of het najagen van rendement, maar in het moment waarop een leraar écht luistert, een student zich gezien weet, en er ruimte ontstaat voor wederzijdse betrokkenheid en betekenisvolle uitwisseling. Juist in die relationele ruimte wordt zichtbaar wat Biesta subjectificatie noemt: de uitnodiging om vrijheid en verantwoordelijkheid te leren dragen. Van Manen’s pedagogische tact laat zien dat dit alleen mogelijk is wanneer een docent durft te handelen in onzekerheid, afgestemd op de ander. En Van Kan’s idee van professionaliteit onderstreept dat dit handelen geen routine kan zijn, maar steeds opnieuw een afweging is, gevoed door context en relatie.

Daarmee is onderwijs nooit een neutrale overdracht, maar altijd een moreel en pedagogisch geladen praktijk. Het vraagt van docenten dat zij studenten niet reduceren tot uitvoerders van formats, maar erkennen als mensen die leren in twijfel, kwetsbaarheid, verlangen en verbeelding. Dáár, in die ontmoeting, ligt de pedagogische grond van verantwoordelijkheid.

Ruimte maken voor falen

Ik wil studenten die durven. Studenten die niet bij elke opdracht vragen: “Wat wil je dat ik doe?”, maar zeggen: “Dit is mijn idee. Dit wil ik onderzoeken.” Dat gebeurt niet vanzelf. Lef ontstaat alleen waar falen mag. Waar onzekerheid niet direct wordt afgestraft, maar deel uitmaakt van leren.

Dat betekent: minder uitleg, meer inspiratie, meer richting geven en vooral meer uitnodiging om studenten zelf keuzes te laten maken: “Wat denk jij dat nodig is?”

Niet als test, maar als oefening in verantwoordelijkheid. Ja, het wordt soms onvoorspelbaar. En ja, we brengen weer de verrassing terug in het onderwijs. Zoals Biesta het noemt: “Het prachtige risico van onderwijs.” Dat is leren en jezelf ontwikkelen. Dat ís leren.

Onderwijs leeft pas als we de mens durven zien

Eigenaarschap laat zich niet bevelen. Het ontstaat in de ruimte waar fouten mogen bestaan, waar niet-weten niet meteen wordt afgestraft. Dat vraagt minder zekerheid en meer lef. Precies daar begint pedagogiek: in het ongemak, in de spanning tussen controle en vrijheid, tussen weten en zoeken.

Onderwijs draait niet om snelle antwoorden. Het gaat om het vermogen van studenten om te gaan met vragen die openblijven. Om te verdragen dat niet alles direct oplosbaar is en dat je soms op onderzoek uit moet gaan. Dat we niet-weten zien als beginpunt, als ruimte waar betekenis kan ontstaan. En dat we pedagogiek nooit reduceren tot een bijzaak, maar erkennen als de kern van ons werk, juist daar waar het systeem liever alles instrumentaliseert en methodiseert.

Wie dat uit het oog verliest, verliest de verbinding met wat onderwijs wezenlijk maakt, dus wanneer het weerstand biedt aan de druk van rendement en standaardisering, en ruimte maakt voor vorming, twijfel en verantwoordelijkheid. Wie dit durft te erkennen en daadwerkelijk te doen, doet recht aan onderwijs, en aan de menselijkheid van iedereen in het klaslokaal. Onderwijs leeft pas als we de mens durven zien, in docent én student.

Wil je hier als docent mee aan de slag ga dan bijvoorbeeld eens bij jezelf na of je vragen open durft te houden zonder meteen antwoorden te geven. Durven studenten werkelijk te experimenteren, te twijfelen, verantwoordelijkheid te nemen, ook als het systeem alles meet en beoordeelt? En durf je als docenten zelf de ruimte in te nemen, het ongemak te dragen, en los te laten wat je gewend bent? En studenten dat mee te geven, zodat zij zelf goede keuzes kunnen maken en hun vak een stap verder brengen?

Volgens mij ligt daar de kern van ons werk: ruimte maken. Ruimte voor leren, ruimte voor de docent en de student als mens, ruimte voor vragen die nog geen antwoord hebben..

Wie ruimte maakt voor onzekerheid, maakt ruimte voor groei. Niet als risico, maar als belofte. Dáár ligt de pedagogische opdracht.

Tekst: Monique van den Heuvel
Illustratie: Tania Meysembourg

Meer pedagogiek blogs

• Pedagogisch denkgereedschap #1: De stagiair die verdween in beleefdheid
• Pedagogisch denkgereedschap #2: Een lege stoel in de klas vertelt een verhaal
• Pedagogisch denkgereedschap #3: Eén team, twee standpunten (en een student daartussenin)
• Pedagogisch denkgereedschap #4: Van bevestiging naar verantwoordelijkheid
• Pedagogisch denkgereedschap #5: Alleen samen leren?
• Pedagogisch denkgereedschap #6: Vooruitdenken in de les
• Pedagogisch denkgereedschap #7: Niet de relatie maar de inhoud verbindt docent en student