Een theorieles, zonder aanwezigheidsplicht. De docent geeft een opdracht: werk een opgave uit, eerst alleen, daarna bespreken in kleine groepjes. Een student achterin de klas doet het eerste deel keurig, maar schuift zijn stoel niet aan bij anderen. Wanneer de docent hem aanspreekt, zegt de student vriendelijk maar beslist: ‘Ik heb geen behoefte om met anderen te overleggen.’ De docent knikt, herhaalt niet nogmaals de instructie en laat hem zitten.
Een kleine scène, die wel laat zien hoe verschillend de opvattingen over leren kunnen zijn.

Twee belangen tegenover elkaar

Voor de docent is een les meer dan het reproduceren van kennis. Actieve deelname is onlosmakelijk verbonden met leren, omdat een professional niet alleen moet beschikken over inhoudelijke bagage, maar ook over de vaardigheid om samen te werken en zich te verhouden tot anderen. Wanneer studenten zich aan die dimensie onttrekken, voelt de les onaf of zelfs mislukt.

Voor de student ligt het accent heel ergens anders. Hij wil zich in stilte concentreren, in eigen tempo, zonder de afleiding van anderen. Voor hem is leren een individuele bezigheid, en hij is ervan overtuigd dat hij ook zonder groepsgesprekken de inhoud kan beheersen.

Zo staan twee belangen tegenover elkaar: de docent die de les ziet als oefenruimte voor vakinhoud én beroepshouding, en de student die rust en autonomie verlangt.

Eigen keuze of noodzakelijke vaardigheid

Aan de ene kant is er het ideaal van veiligheid en zelfstandigheid. Wanneer een student zich ongemakkelijk voelt in groepsgesprekken, waarom zou je hem dan daartoe dwingen? Het is immers al positief dat hij naar de les komt, meewerkt en zijn verantwoordelijkheid neemt voor de inhoud. Het behalen van de toets en de beheersing van de stof lijken daarmee geborgd.

Aan de andere kant is er het ideaal van brede vorming en kwalificatie. De docent kiest niet voor niets voor een werkvorm waarin studenten elkaar uitleg geven: het is een bewezen effectieve leerstrategie én bovendien een noodzakelijke vaardigheid in vrijwel ieder beroep. Het onderwijs zou tekortschieten wanneer het slechts kennis toetst, zonder studenten te confronteren met de sociale dimensie van leren en samenwerken. Juist in de les is er ruimte om te oefenen met het verleggen van persoonlijke grenzen.

De sleutel: een open gesprek

Hoe kan de docent in deze situatie recht doen aan de verschillende belangen, in het licht van deze idealen?

De sleutel ligt waarschijnlijk niet in het forceren van deelname, maar in het voeren van een open gesprek. De docent kan beginnen met het benoemen van wat hij waardeert: de aanwezigheid, de inzet en de zelfstandigheid van de student. Tegelijk kan hij expliciet maken dat de bedoeling van de opdracht verder reikt dan het halen van een toets, namelijk het voorbereiden op een beroep waarin samenwerking en communicatie noodzakelijk zijn.

Door met oprechte nieuwsgierigheid te vragen naar de weerstand van de student, wordt duidelijk of deze voortkomt uit onzekerheid, eerdere ervaringen of eenvoudigweg uit een voorkeur voor zelfstandigheid. Zo ontstaat ruimte om een vorm te vinden die recht doet aan de student, zonder de bedoeling van de opdracht los te laten.

Keuzes uitleggen

Misschien begint het met het delen van de achterliggende bedoeling. Wanneer docenten expliciet maken waarom zij een bepaalde werkvorm kiezen, wordt zichtbaar dat elke didactische keuze niet willekeurig is, maar verbonden met een breder onderwijsdoel. Studenten hoeven een oefening dan niet altijd prettig te vinden, maar begrijpen wel dat zij bedoeld is om hun leerproces en professionele ontwikkeling te bevorderen.

Daarnaast zijn er werkvormen denkbaar die de stap naar interactie minder groot maken: het anoniem verzamelen van antwoorden, het reageren op de inbreng van anderen zonder de eigen redenering te hoeven delen, of het langzaam opbouwen van de mate van interactie. Zulke varianten erkennen de verschillen tussen studenten, zonder de essentie van het leren met en van elkaar los te laten.

Wat de aanpak ook is, duidelijk wordt in ieder geval dat een les nooit een neutrale ruimte is. Zij is altijd geladen met opvattingen over wat leren betekent en wat studenten nodig hebben. Pas wanneer die opvattingen expliciet gemaakt worden, krijgt de les betekenis — en wordt zichtbaar dat leren weliswaar in stilte kan beginnen, maar uiteindelijk pas voltooid raakt in ontmoeting met anderen.

Tekst: Joris Berding
Illustratie: Tania Meysembourg

Volg ons op Instagram

Meer pedagogiek blogs

• Pedagogisch denkgereedschap #1: De stagiair die verdween in beleefdheid
• Pedagogisch denkgereedschap #2: Een lege stoel in de klas vertelt een verhaal
• Pedagogisch denkgereedschap #3: Eén team, twee standpunten (en een student daartussenin)
• Pedagogisch denkgereedschap #4: Van bevestiging naar verantwoordelijkheid
• Pedagogisch denkgereedschap #5: Alleen samen leren?
• Pedagogisch denkgereedschap #6: Vooruitdenken in de les
• Pedagogisch denkgereedschap #7: Niet de relatie maar de inhoud verbindt docent en student