Mensen met autisme, ADHD of hoogsensitiviteit zijn in de kunstwereld goed vertegenwoordigd. Dat wil echter niet zeggen dat die wereld tegemoetkomt aan hun behoeftes, integendeel. Vanuit persoonlijke betrokkenheid en activisme onderzoeken een lector en twee docenten van de Willem de Kooning Academie hoe dat beter kan.

English below

Lector Florian Cramer van de Willem de Kooning Academie herinnert zich een editie van de Documenta Kassel, een van de grootste tentoonstellingen van hedendaagse kunst ter wereld, waarin video-installaties zo overdadig aanwezig waren, dat de totale lengte van alle video’s langer was dan de 700 uur die de Documenta XI in 2002 geopend was. ‘De meeste cultuurinstellingen nemen niet mee of mensen overprikkeld raken’, zegt hij.

‘De meeste cultuurinstellingen nemen niet mee of mensen overprikkeld raken’

Dat is ook de ervaring van WdKA-hoofddocent Vivian Sky Rehberg: ‘Op een conferentie in Glasgow waar ik was hadden ze een ruimte ingericht voor overprikkelde mensen. Dat was echt uitzonderlijk. Als professional vind ik het ook lastig om even afstand te nemen, zo’n conferentie draait om productiviteit. Alles is ingericht voor neurotypische mensen.’ ‘We leven ook al in een van prikkels verzadigde wereld’, vult Rogério Simoes Lira, docent grafisch ontwerp aan de WdKA, aan.

Urgent punt van aandacht

Het zorgt ervoor dat bezoekers drempels en beperkingen ervaren. De mensen die in de kunstwereld werken – al dan niet met een diagnose als adhd of autisme – ervaren evengoed regelmatig uitputting door een overdaad aan prikkels. In 2024 kwamen Cramer en Rehberg samen tot de observatie dat neurodivergentie een urgent punt van aandacht is. ‘Volgens Serge Feldmann van studentenwelzijn is 9,5 procent van de studenten in het hbo neurodivergent, in het kunstonderwijs is dat nog hoger’, zegt Cramer. In die groep, en de groep professionals in de kunstsector, is een hoger aantal burnouts. Dat heeft waarschijnlijk ook te maken met de voortdurende druk van presteren, productiviteit, letterlijk ‘in beeld blijven’. Terwijl hier in de uitvoerende kunsten al veel aandacht voor is, blijft de beeldende-kunstsector nog achter.

Als het aan Cramer, Rehberg en Simoes Lira ligt, wordt dit urgente punt nu opgepakt. Om te weten aan welke knoppen er gedraaid moet worden om de kunstwereld voor neurodivergent publiek en professionals toegankelijker te maken, is eerst onderzoek nodig. Het goede nieuws: het lectoraat van Cramer krijgt een subsidie van € 120.000 van SIA en Fonds voor Cultuurparticipatie voor een tweejarig project over neurodiversiteit en neuro-inclusiviteit in de beeldende kunstsector.

Dat is een flinke pot geld, maar, legt Cramer uit: ‘Dit is voor twee jaar en voor drie gelijkwaardige partners; we doen het project samen met kunstcentrum MaMA Rotterdam en de Neurodiversity Foundation. Al met al hebben we op de WdKA ongeveer een dag in de week hiervoor.’ Maar samen met de ‘matching’ – de WdKA legt zelf evenveel middelen bij, in de vorm van uren die docent-onderzoekers aan dit project kunnen besteden – is het toch een mooi begin.

De WdKA-onderzoekers werken intensief samen met MaMA in de Witte de Withstraat. ‘Zij waren al een programma gestart rond de mentale en fysieke gezondheid van kunstprofessionals’, zegt Cramer. ‘We zijn bij elkaar gaan zitten in een rustige ruimte’, zegt Rehberg, ‘en spraken vanuit dezelfde intentie.’ ‘Het is een activistisch project’, zegt Cramer, terwijl hij op een speldje op zijn trui wijst, ‘ik draag dit autisme-pride speldje niet zomaar.’ ‘Het is een passion project’, zegt zijn collega Rehberg, ‘we hebben veel gemeenschappelijk.’

Co-creatie met neurodivergente mensen

Samen met de derde partner, de Neurodiversity Foundation, hebben ze de focus en het werkveld bepaald. ‘Neuro-inclusiviteit voor de beeldende-kunstsector’ is de titel die aan het project is gegeven. ‘Het wordt een verkenningstocht rond kunst en gezondheid’, zegt Rehberg. ‘Dat thema is momenteel actueel, net als neurodiversiteit in de werkomgeving. Daarbij spelen ook problemen als late diagnoses en wachtlijsten in de geestelijke gezondheidszorg. Wat kunnen wij doen om bij te dragen aan de verbetering, onafhankelijk van diagnoses of wachtlijsten?’ ‘We vinden het belangrijk dat het onderzoek te goede komt aan een veel grotere groep dan mensen met diagnoses’, zegt Simoes Lira. Rehberg: ‘De wereld is gehecht aan diagnoses en je hebt ze nodig om hulp te krijgen, maar het is niet zo zwart-wit, maar fluïde. Die nuance is ook gebaat bij goed onderzoek.’

‘Het gaat erom hoe mensen die de kunsten en culturele sector nu slecht toegankelijk vinden, door middel van eigen beelden en verhalen nieuwe, neuroinclusieve cultuurpraktijken kunnen schetsen.’

Voor het onderzoek vonden ze financiers in SIA en het Fonds voor Cultuurparticipatie, en op 1 mei is het project officieel gestart. Het uitgangspunt is om te werken met de mensen waar het om gaat, en niet iets voor hen te bedenken waar ze mogelijk niets mee opschieten. ‘We willen werken in co-creatie met neurodivergente mensen, die niet afkomstig zijn uit de cultuursector, zegt Cramer. ‘De eerste stap is dan ook om neurodivergente mensen te vinden voor de stuurgroep van ons project. Het gaat erom hoe mensen die de kunsten en culturele sector nu slecht toegankelijk vinden, door middel van eigen beelden en verhalen nieuwe, neuroinclusieve cultuurpraktijken kunnen schetsen. In september willen we hiervoor workshops organiseren, in de ruimte van MaMA, een soort neuro-inclusiviteitslab. Maar als dat niet werkt, gaan we iets anders doen. Ook bij onze financieringsaanvraag hebben we slechts de helft van het plan vastgelegd, we hebben benadrukt dat we een open blik willen houden en onze neurodivergente community echte co-creatieve zeggenschap geven. We hebben tenslotte binnen neurodivergentie ook te maken met verschillende groepen, met niet allemaal dezelfde behoeften.’

Ambitie om minor neurodiversiteit te ontwikkelen

De resultaten van het onderzoek willen ze regelmatig bekendmaken met kleine publicaties zoals zines, en uiteindelijk willen ze het project afsluiten met drie publicaties door MaMA, Neurodiversity Foundation en WdKA. ‘Een grote ambitie van ons is ook om een minor neurodiversiteit te ontwikkelen voor de WdKA en Hogeschool Rotterdam’, zegt Rehberg. ‘Vivian en ik hadden daarvoor al een plan geschreven’, valt Cramer bij, ‘maar dat is niet geaccepteerd, onder meer met het argument: er is meer onderzoek nodig. Dat klopt ook. Dat komt er nu dus.’

‘We doen dit niet alléén voor de school, maar de school kan hiervan profiteren’

‘We doen dit niet alléén voor de school, maar de school kan hiervan profiteren’, vervolgt Cramer. De Willem de Kooning zelf is immers ook niet de meest rustige omgeving als je gevoelig bent voor prikkels. De onderzoekers willen daar ook mee aan de slag. ‘Lector Mieke Cardol van het Kenniscentrum Zorginnovatie is ook betrokken’, zegt Rehberg. ‘Zij kijkt naar onderwijs waarin iedereen kan participeren, hoe kun je onderwijs accommoderen voor mensen met verschillende behoeftes?’ Neuro-inclusiviteit kan ook over architectuur gaan en over inrichting, waar soms laaghangend fruit te vinden is. Lira: ‘Kijk bijvoorbeeld naar de OBA in Amsterdam (de gemeentelijke bibliotheek, red.), waar op de bovenste verdiepingen het licht minder fel is.’

De onderzoekers hopen neurodiversiteit met hun programma meer op de kaart te zetten, ook binnen de WdKA en de hele Hogeschool Rotterdam. ‘We hebben al goede voorzieningen in de hulpstructuur’, zegt Cramer, ‘en de huidige directie heeft het onderwerp neurodiversiteit echt omarmd, daar zijn we blij mee.’ Rehberg: ‘In een klas die ik onlangs had van 25 studenten zaten grofweg zes neurodivergente studenten, en twee chronisch zieke studenten. Ook voor hen moet je ook een weg vinden, en dat kan soms zo simpel zijn als accepteren dat de weg niet altijd recht is.’

WdKA researchers want to make the art world friendlier for neurodivergent people

People with autism, ADHD, or high sensitivity are well represented in the art world. That does not mean, however, that this world accommodates their needs—quite the opposite. Driven by personal involvement and activism, three WdKA professors and teachers are going to research how this can be improved.

Professor Florian Cramer of the Willem de Kooning Academy recalls an edition of Documenta Kassel, one of the largest exhibitions of contemporary art in the world, in which video installations were so overwhelmingly present that their total length exceeded even the exhibition’s full 100-day run. ‘Most cultural venues don’t take into account whether people become overstimulated,’ he says.

‘Most cultural venues don’t take into account whether people become overstimulated’

‘At a conference in Glasgow I attended, they had set up a room for overstimulated people,’ says his colleague, senior lecturer Vivian Sky Rehberg. ‘That was truly exceptional. As a professional, I also find it hard to step away for a moment—such a conference is all about productivity. Everything is designed for neurotypical people.’ ‘And we already live in a world saturated with stimuli,’ adds Rogério Simoes Lira, lecturer at the WdKA.

Matter of urgent concern

As a result, visitors experience barriers and limitations. People working in the art world—whether or not they have a diagnosis such as ADHD or autism—also regularly experience exhaustion caused by an overload of stimuli. In 2024, Cramer and Rehberg together observed that neurodivergence is an urgent issue requiring attention. ‘According to our student advisor Serge Feldmann, 9.5 percent of students in higher professional education are neurodivergent; in arts education that percentage is even higher,’ says Cramer. Within that group, as well as among professionals in the art sector, burnout rates are higher. This is likely also related to the constant pressure to perform, to be productive, literally to ‘stay visible.’ While considerable attention is paid to this in the performing arts, the visual arts sector is still lagging behind.

If it is up to Cramer, Vivian Sky Rehberg, and Rogério Simoes Lira, this urgent issue will now be addressed. To understand which levers need to be pulled to make the art world more accessible for neurodivergent audiences and professionals, research is first required. The good news: Cramer’s research group has received a grant of €120,000 from SIA and the Cultural Participation Fund for a two-year project on neurodiversity and neuro-inclusivity in the visual arts sector.

That is a substantial sum, but Cramer explains: ‘You have to divide it by two years and three partners; we are doing the project together as equal partners with art center MaMA Rotterdam and the Neurodiversity Foundation. All in all, we have about one day a week for this at the WdKA.’ Together with the ‘matching’—the WdKA contributes an equal amount itself in the form of hours that lecturer-researchers can spend on the project—it still represents a solid start.

The WdKA researchers are working closely with MaMA on Witte de Withstraat. ‘They had already started a program around the physical and mental health of art professionals,’ says Cramer. ‘We sat down together,’ Rehberg says, ‘and spoke from the same intention.’ ‘It’s an activist project,’ says Cramer, pointing to a pin on his sweater. ‘I don’t wear this autism pride pin for nothing.’ ‘It’s a passion project,’ adds his colleague Rehberg. ‘We have a lot in common.’

Co-creation with neurodivergent persons

Together with the third partner, the Neurodiversity Foundation, they determined the focus and field of work. Neuroinclusivity for the visual arts sector is the title given to the project. ‘It will be an exploratory journey around art and health,’ says Rehberg. ‘That theme is currently very relevant, as is neurodiversity in the workplace. Issues such as late diagnoses and waiting lists in mental health care also play a role. What can we do to help contribute to improvement, independent of diagnoses or waiting lists?’ ‘We find it important that the research benefits a much larger group than just people with diagnoses,’ says Simoes Lira. Rehberg adds: ‘The world is attached to diagnoses, and you need them to get help, but things aren’t that black and white—they’re fluid. That nuance also benefits from good research.’

‘The aim is to empower people who currently find the arts and cultural sector difficult to access to create their own images and stories which will prototype new, neuro-inclusive cultural practices.’

They found funding for the research from SIA and the Cultural Participation Fund, and the project officially started on May 1. The guiding principle is to work with the people concerned, rather than devising something for them that may not actually help. ‘We want to work in co-creation with neurodivergent people,’ says Cramer. ‘The first step is therefore to find neurodivergent people for the steering committee of our project. The aim is to empower people who currently find the arts and cultural sector difficult to access to create their own images and stories which will prototype new, neuro-inclusive cultural practices. In September we want to organize workshops in MaMA’s space, a kind of neuro-inclusivity lab. But if that doesn’t work, we’ll do something else. Even in our funding application, we only fixed half of the plan; we emphasized that we want to keep an open perspective, giving our neurodivergent community real co-creative agency. After all, we are dealing with different groups, not all of whom have the same needs.’

Ambitions to develop a minor in neurodiversity

They plan to share the research results regularly through small publications such as e-zines, and ultimately to conclude the project with three publications by MaMA, Neurodiversity Foundation and WdKA. ‘A major ambition of ours is also to develop a minor in neurodiversity for the WdKA and Hogeschool Rotterdam,’ says Rehberg. ‘Vivian and I had already written a plan for that,’ Cramer adds, ‘but it wasn’t accepted, partly with the argument that more research is needed. That’s correct—and that research is now coming.’

‘We’re not doing this only for the school, but the school can certainly benefit from it’

‘We’re not doing this only for the school, but the school can certainly benefit from it,’ Cramer continues. After all, the Willem de Kooning Academy itself is not the calmest environment if you’re sensitive to stimuli. The researchers also want to address that. ‘Professor Mieke Cardol of the Research Center Innovations in Care is also involved,’ says Rehberg. ‘She looks at education in which everyone can participate—how can you accommodate education for people with different needs?’ Neuro-inclusivity can also involve architecture and interior design, where there is sometimes low-hanging fruit to be found. Lira: ‘Take the OBA in Amsterdam, for example (the municipal library), where the light is less bright on the upper floors.’

Through their program, the researchers hope to put neurodiversity more firmly on the agenda, including within the WdKA and Hogeschool Rotterdam itself. ‘We already have good support structures in place,’ says Cramer, ‘and the current management has really embraced the topic of neurodiversity, which we’re happy about.’ Rehberg adds: ‘In a recent class of 25 students I taught, roughly six were neurodivergent, and two had chronic illnesses. You also have to find a way for them, and sometimes that can be as simple as accepting that the path isn’t always straight.’

Tekst: Edith van Gameren
Illustratie: Demian Janssen