Theater voor doven en slechthorenden? Onze UIT&THUIS-verslaggever Darice, zag het stuk [meeuw] en werd heel gelukkig van de toegankelijkheid van het stuk voor doven en slechthorenden.

Theater is niet iets van mijn leefwereld. Toen ik een tiener was en op Aruba woonde, ging ik een keer of twee naar theatervoorstellingen. Maar sinds ik op mijn 19e naar Nederland verhuisde, was het niet iets waar ik nog aan dacht.

Ik herinner me dat ik jaren geleden een voorstelling heb bijgewoond, volgens mij voordat ik mijn gehoor volledig verloor. Ik herinner me dat ik nauwelijks iets kon volgen. Dus, toen ik iemand die ik ken een bericht zag plaatsen op een forum over een theatervoorstelling gemaakt door een mix van dove en horende acteurs, was ik meteen nieuwsgierig.

[meeuw]

Het Vlaamse theatergezelschap Olympique Dramatique bracht Anton Tsjechovs toneelstuk De Meeuw op de planken. Maar! Ze vertaalden het naar Vlaamse Gebarentaal. Met een cast van vijf horende acteurs en drie dove acteurs.

Het heeft zo’n zes maanden geduurd om het stuk naar Vlaamse Gebarentaal te vertalen. Ook de horende castleden hadden ongeveer dezelfde tijd om het stuk in gebarentaal te leren.

Hun versie van het stuk heet [meeuw] omdat ondertiteling meestal tussen blokhaken wordt weergegeven. [meeuw] wordt grotendeels in Vlaamse Gebarentaal gespeeld, deels met stem, en er zijn boventitels.

In dit geval hingen er vier videoschermen rond het podium. Op deze schermen kon je zien wat er werd gebaard/gezegd, of er muziek (piano) werd gespeeld, en bijvoorbeeld het blaffen van een hond. Maar het waren niet gewoon simpele boventitels: de geluiden werden geïllustreerd in tekst, en de muziek werd ook geïllustreerd. Ik wilde geen foto’s maken tijdens de voorstelling, dus ik heb er maar een paar van het begin van een van de vier schermen. Er was één scherm aan elke kant, in totaal vier.

Op een gegeven moment vulde het scherm zich met de tekst van het blaffen, dat in wit was weergegeven. De ondertitels gingen door, ook in het wit. Je kon niet meer volgen wat er gezegd werd. Maar er was geen blafgeluid; de enige manier waarop we konden weten dat er luid geblaf was, was omdat het op het scherm stond.

De horenden hebben hetzelfde ‘achterstand’ als de doven

Het stuk was zo gemaakt dat de horende mensen voor de verandering hetzelfde nadeel hadden als dove mensen altijd hebben. Ze waren afhankelijk van de boventitels. Omdat ik laatdoof ben en niet gebarentalig (ik groeide horend en sprekend op), ben ik ook afhankelijk van de boventitels. Maar in tegenstelling tot horenden ben ik gewend om iets te kijken en tegelijkertijd titels te lezen.

Een ander detail is dat Vlaamse Gebarentaal niet hetzelfde is als Nederlandse Gebarentaal, dus de meeste dove mensen in het publiek hier in Nederland hadden waarschijnlijk wat moeite met het volgen van de Vlaamse Gebarentaal. We hadden allemaal, de horenden, de Nederlandse doven, en mensen zoals ik die laatdoof zijn, op een bepaald moment een nadeel.

Gebrekkige communicatie was de kern

De boventitels veranderden in de derde akte. Ze lieten alleen de tekst in de grammatica van de gebarentaal zien. Gebarentaal en gesproken taal hebben een andere grammatica. In gebarentaal volgen de woorden niet dezelfde volgorde als in gesproken taal.

Aan het eind zetten ze de boventitels zelfs uit, toen de twee personages, de jeugdvrienden Nina en Konstantin, met elkaar praatten na elkaar lange tijd niet gezien te hebben. Alleen, Nina sprak en Konstantin gebaarde, ze konden niet communiceren of elkaar begrijpen. Dat was de kern van het hele stuk. De personages zoeken naar liefde en begrip, maar kunnen niet met elkaar communiceren.

Een verrassingsmoment

Op een bepaald moment, toen ze bij het meer  waren,  toonde het scherm een aftelklok en ineens hoorden we een luide knal. Ja, ik zei  hoorden, want het was superluid. Konstantin schoot een meeuw neer. Later in het stuk  zagen we opnieuw de aftelklok, en voordat we konden reageren weer een luide knal. De derde keer dat de timer verscheen, hielden alle mensen hun oren van tevoren dicht, maar er kwam geen knal.

Degene die mij had uitgenodigd voor het stuk, een horende persoon, vroeg me of ik de knal kon horen. Voor mij voelde het extreem luid aan, omdat ik misschien doof ben, maar er niets mis is met mijn trommelvliezen en ik de trillingen van geluid intenser kan voelen dan een horend persoon. Ik kon ook de luide muziek voelen vibreren door de stoelen en houten vloeren.

Kunst maakt me blij

Ik ben dankbaar en blij dat ik dit mocht meemaken. Zoals ik zei, ik volg niets dat met theater te maken heeft, omdat het ontoegankelijk is voor doven. Dus toen een kennis van mij over dit stuk vertelde en mensen uitnodigde, was het een geweldige kans.

Toen ik daar zat, naar de intro keek en daarna naar het stuk, helemaal met ondertitels en speciaal gemaakt om doven te betrekken, was ik zo gelukkig. De acteurs zijn fantastisch! Het is een genot om goed theateracteerwerk te zien. Ik bleef denken: Ik ben een theatermens, ik hou hiervan! Ik zou willen dat ik meer voorstellingen kon zien.

Na het stuk, tijdens het bespreken, zei ik dat er geen reden is waarom theaterstukken geen boventitels kunnen hebben. [meeuw] is een goed voorbeeld van hoe het kan. Het stuk is gerepeteerd en alle tekst is bekend. Ze hoeven alleen de schermen op te hangen en de boventiteling te synchroniseren met de acteurs. En omdat dit professionele acteurs zijn die hun timing kennen, zou het geen probleem moeten zijn om de ondertiteling te synchroniseren. Zoals we zo goed zagen in [meeuw].

Het was een prachtige vrijdagavond in het theater, ik heb een nieuwe kunstvorm ervaren. Ik raad iedereen aan om zoiets bij te wonen als ze de kans krijgen.

Als je in Nederland woont en [meeuw] wilt zien, kun je in elk geval op zondag 26 januari in Amsterdam terecht.

Waardering: 5 sterren 

Te zien: Zondag 26 januari bij Internationaal Theater Amsterdam (tickets)

Tijdsduur: 2 u 30 min

Goed om te weten: Zorg dat je vanaf de 7e rij zit om de boventitels goed te kunnen zien

Tekst en foto’s: Darice de Cuba

Meer UIT artikelen

• UIT&THUIS: Zo blijf je koel: 10 plekken om te zwemmen in Rotterdam
• UIT & THUIS: Waarom je soms gewoon moet gaan boksen
• UIT&THUIS: Is de nieuwste foodtrend de schiacciata de hype waard?
• UIT&THUIS: AI als rechter in spannende film Mercy
• UIT&THUIS: The Devil wears Prada 2 is een vervolg dat het wél waard is
• UIT&THUIS: Zuid-Afrikaanse singer-songwriter weet emoties over te brengen met unieke mix van genres
• UIT&THUIS: Dit zijn de leukste plekken om Koningsdag te vieren in Rotterdam! 
• UIT&THUIS: 10 keer met je hoofd in de lentezon
• UIT&THUIS: Tentoonstelling Toeslagen Tragedie: Horen, zien en niet zwijgen